ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi (FEC) son iclasında yenidən uçot dərəcəsini artırıb. Belə ki, iclasda uçot dərəcəsinin 1,75 – 2 faiz səviyyəsində qaldırılmasına qərar verilib. Bu artımın dünya bazarında dolların məzənnəsinin qalxmasına səbəb olacağı istisna deyil. Məsələ bu mənada Azərbaycan üçün də xüsusi maraq doğurur.
Qeyd edək ki, artıq uzun müddətdir Azərbaycanda dolların məzənnəsi sabit bir həddə qərarlaşıb. Digər tərəfdən ölkə iqtisadiyyatında baş verən proseslər də maliyyə bazarlarına ciddi surətdə təsir edir. Real mənzərənin təhlili göstərir ki, ABŞ-da baş verənlər Azərbaycanda dolların məzənnəsinə hansısa formada təsir etməyəcək. Əksinə, ölkəyə daxil olan dollar kütləsinin artımı manatın bundan sonra möhkəmlənməsini istisna etmir. Qeyd edilənləri Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmovun açıqlamalarından da aydın sezmək olar. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin uçot dərəcəsini 1,5-1,75%-dən 1,75-2%-ə qaldırması Azərbaycan bazarına birbaşa təsir etmir: "Bu qərarın funksional olaraq maliyyə əməliyyatları konteksində heç bir təsiri yoxdur". E.Rüstəmov həmçinin qeyd edib ki, valyuta bazarı ilə bağlı gözləntilər obyektiv olmalıdır: "Biznes, əhali obyektiv gözləntilərlə yaşamalıdır. Gözəntilərin səhv işıqlandırılması prosesləri istəmədən başqa istiqamətə yönəldə bilər. Onu biz formalaşdırsaq da, translyasiyanı KİV təşkil edir. Ona görə də istərdik ki, proseslərin qiymətləndirilməsi, yazılması ilə bağlı vahid anlaşma olsun". Bundan başqa, onun sözlərinə görə, əsas hədəf inflyasiya səviyyəsidir: "Neftin orta qiyməti 70 dollardır ki, bu da keçən illə müqayisədə 30% yüksəkdir. Bu da öz əksini xarici valyuta ehtiyatlarının 2,1 milyard dollar artmasında göstərib. Ökədə daxili bazarda strateji valyuta ehtiyatları artırsa, bu o deməkdir ki, valyuta təklifi tələbdən artıqdır. Manatın məzənnəsi mərkəzi Bankın əsas hədəfi deyil. Əsas hədəf inflyasiya səviyyəsidir. İnflyasiyanı idarə etmək isə məzənnəyə diqqət edilməsini tələb edir".
Beləliklə, bu açıqlamalardan aydın görünür ki, Azərbaycanda dolların məzənnəsinin yüksəlməsi təhlükəsi yoxdur. Əksinə, ölekəyə enerji resursları və qeyri-neft sahəsi üzrə valyuta daxilolmalarının miqdarının artması dolların məzənnəsinin aşağı düşməsinə rəvac verə bilər. Amma qeyri-neft sahəsində ixrac həcminin armınının davamı üçün mərkəzi Bank hələlik dolların ucuzlaşmasına getmir. Eyni zamanda onun bahalaşması üçün də zəmin yoxdur.
Hazırda proseslər dolların manata nisbətdə məzənnəsində ciddi dəyişikliklərin gözlənilmədiyini söyləməyə əsas verir. Elə Mərkəzi Bankın əsas siyasəti də məzənnə sabitliyinin qorunmasına yönəlib. Çünki məzənnənin oynaması sahibkarlığa və qiymətlərə zərbə vurur. Bu səbəbdən də məzənnəni qorumaq hökumətin qarşısındakı əsas pioritetdir. Bu mənada, ekspertlərin fikrincə, ən azından ilin sonuna qədər məzənnələrdə ciddi dəyişiklik gözlənilmir. Digər tərəfdən, bazardakı qiymətlər indiki məzənnəyə uyğunlaşıb. Manatın bundan sonra bahalaşmasının və ucuzlaşmasının iqtisadi faydası yoxdur. Amma o da faktdır ki, ölkəyə daxil olan dollar kütləsində artım manatın məzənnəsinin yüksəlməsi istiqamətində təzyiq yaradır. Bunun bir səbəbi də son zamanlar əhalinin dollara tələbatının azalmasıdır. Ekspertlər hesab edir ki, növbəti aylır üçün də dollara tələbin, sifarişin azalacağı gözlənir. Bu da təbii ki, manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsinə təsir göstərə bilər.
Azərbaycanda əhalinin bank əmanətləri üzrə dollarlaşma dərəcəsinin getdikcə azalması da milli valyutada maliyyə əməliyyatlarının həcminin artması ilə müşayiət edilməkdədir. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində bu proses daha geniş vüsət alacaq. Qeyd edək ki, ölkədə əhalinin banklardakı əmanətlərinin dollarlaşma səviyyəsi azalmaqda davam edir. Məlumata görə, Azərbaycan əhalisinin banklardakı əmanətlərinin məbləği bu il mayın 1-nə 7 milyard 881,4 milyon manat təşkil edib ki, bunun da 4 milyard 993,5 milyon manatı və yaxud 63,4%-i xarici valyutada yerləşdirilib. Bu nisbət aprelin 1-də 64,1% olub. Başqa sözlə, apreldə əmanətlərin dollarlaşması 0,7% azalıb. İlin əvvəlindən dollarlaşma səviyyəsində 3,1% , illik müqayisədə isə 13,2% azalma qeydə alınıb. Ekspertlər qeyd edir ki, Mərkəzi Bank tərəfindən manatın uzunmüddətli stabil qalması və ya möhkəmlənməsi prosesi həyata keçirilərsə, bu, manatla yığımlara marağı daha da artıracaq, paralel olaraq xarici valyutaya tələbi kəskin azaldacaq. O da aydındır ki, xarici valyutaya tələbin azalması manata təzyiqlərin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Bu da nəticə etibarilə banklarda və vətəndaşlarda manatla yığımlara marağı artırır. O da nəzərə alınmalıdır ki, manata tələbin artması və xarici valyutaya tələbin azalması birbaşa manatın hansı dövrdə stabil qalması ilə bağlı olacaq. Son vəziyyət isə manatın uzun müddət sabit qalacağını, hətta möhkəmlənəcəyini göstərir. Bu hal, öz növbəsində, manatla yığımların həcmini daha intensiv şəkildə artıracaq. Digər tərəfdən, bu tendensiyanın müsbət tərəfi odur ki, milli iqtisadiyyatın dollarsızlaşdırılması prosesi geniş vüsət alır. Belə vəziyyət isə manatın mövqeyini daha da gücləndirir.
NAHİD
