Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si - 100 il: əbə­di hə­yat mən­bə­yi

Ba­kı şə­hə­ri­nin de­moq­ra­fik in­ki­şa­fı, döv­rü­mü­zün re­al­lı­ğı olan ur­ba­ni­za­si­ya pro­se­si əha­li­nin iç­mə­li və key­fiy­yət­li su­ya   tə­lə­ba­tı­nı ar­tı­rır. Pay­tax­tın me­qa­po­li­sə çev­ril­mə­si­ni nə­zər­də tu­tan ye­ni baş pla­nı ya­xın gə­lə­cək­də Ba­kı şə­hə­ri­nin və ət­raf qə­sə­bə­lə­rin tə­miz, iç­mə­li su ilə tə­min olun­ma­sı­nı zə­ru­ri edir. Bu məq­səd­lə son il­lər döv­lət sə­viy­yə­sin­də bir sı­ra əhə­miy­yət­li təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. Azər­bay­can Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin tə­şəb­bü­sü ilə 2011-ci il de­kab­rın 28-də Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı marşru­tu ilə pay­tax­ta çə­ki­lən bu­laq su­yu əha­li­nin tə­lə­ba­tı­nın ödə­nil­mə­sin­də mü­hüm mər­hə­lə olub.

"Azər­su" ASC res­pub­li­ka əra­zi­sin­də əha­li­nin iç­mə­li su ilə tə­min edil­mə­si məq­sə­di­lə ye­ral­tı və ye­rüs­tü su mən­bə­lə­ri­nin eh­ti­yat­la­rın­dan is­ti­fa­də edir. Cə­miy­yə­tin mə­lu­ma­tı­na əsa­sən, Ba­kı şə­hə­ri və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı 5 mən­bə­dən (Şol­lar su kə­mə­ri, ikin­ci Ba­kı su kə­mə­ri, Cey­ran­ba­tan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si (Cey­ran­ba­tan STQK), Kür su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si (Kür STQK) və Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı ma­gistral su kə­mə­ri) gö­tü­rü­lən su ilə təc­hiz edi­lir. Bun­la­rın iki­si (Şol­lar su kə­mə­ri, ikin­ci Ba­kı su kə­mə­ri) Xaç­maz ra­yo­nu­nun, bi­ri isə (Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı ma­gistral su kə­mə­ri) Oğuz ra­yo­nu­nun ye­ral­tı su mən­bə­lə­ri­dir. Ey­ni za­man­da, ye­rüs­tü su eh­ti­yat­la­rı olan və Sa­mur ça­yın­dan qi­da­la­nan Cey­ran­ba­tan su an­ba­rı­nın eh­ti­yat­la­rın­dan və Kür ça­yı­nın su­la­rın­dan (Kür su kə­mər­lə­ri) da is­ti­fa­də olu­nur. 2004-2015-ci il­lər ər­zin­də 8590 km uzun­lu­ğun­da iç­mə­li su xət­ti ti­ki­lib. Ey­ni za­man­da, 253 su an­ba­rı in­şa edi­lib və ya ye­ni­dən qu­ru­lub, 73 su na­sos stan­si­ya­sı ti­ki­lib. Nə­ti­cə­də fa­si­lə­siz iç­mə­li su ilə tə­min olu­nan əha­li­nin sa­yı 2004-cü il­lə mü­qa­yi­sə­də 2015-ci il­də res­pub­li­ka üz­rə 26 fa­iz­dən 65 fa­i­zə­dək yük­sə­lib. Dün­ya Ban­kı­nın ha­zır­la­dı­ğı "Bö­yük Ba­kı su təc­hi­za­tı sis­te­mi­nin bər­pa edil­mə­si" la­yi­hə­si­nə 94,9 mln. ABŞ dol­la­rı və­sa­it yö­nəl­di­lib. La­yi­hə üz­rə hə­ya­ta ke­çi­ri­lə­cək təd­bir­lər pla­nı 2025-ci ilə­dək olan döv­rü əha­tə edir.

"Şol­lar" su­yu­nun əhə­miy­yə­ti...

Qeyd edi­lən iş­lər­lə ya­na­şı, Ba­kı şə­hə­ri­nin ta­ri­xən möv­cud ol­muş və əha­li­nin iç­mə­li su­ya tə­lə­ba­tın­da fay­da­lı rol oy­na­mış mən­bə­lə­rin də qo­ru­nub sax­lan­ma­sı mü­hüm əhə­miy­yət da­şı­yır. Bu ba­xım­dan, 110 il­dir Ba­kı şə­hə­ri­nin və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın iç­mə­li su təc­hi­za­tın­da sə­mə­rə­li rol oy­na­yan "Şol­lar" su­yu­nun əhə­miy­yə­ti xü­su­si vur­ğu­lan­ma­lı­dır. Ha­zır­da "Şol­lar" su kə­mə­ri ötü­rü­cü­lük qa­bi­liy­yə­ti­nə gö­rə, Ba­kı şə­hə­ri­nin əha­li­si­ni tam tə­min et­mək gü­cün­də ol­ma­sa da, yük­sək key­fiy­yə­tə ma­lik ol­ma­sı is­teh­lak­çı­lar ara­sın­da bu su­ya hə­lə də tə­lə­ba­tı qo­ru­yub sax­la­yır.

"Şol­lar" su mən­bə­lə­rin­dən is­ti­fa­də im­kan­la­rı­nın sax­lan­ma­sı onun həm də bir ta­ri­xi abi­də ki­mi qo­ru­nub gə­lə­cək nə­sil­lə­rə ötü­rül­mə­si­nə kö­mək edə bi­lər. 

Ta­ri­xə nə­zər

Ba­kı­ya "Şol­lar" su­yu­nun çə­kil­mə­si məh­şur xey­riy­yə­çi Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin adı ilə bağ­lı­dır. Məhz Azər­bay­ca­nın bu ta­ri­xi şəx­siy­yə­ti­nin ayır­dı­ğı və­sa­it sa­yə­sin­də 1907-ci il­dən öl­kə­nin şi­ma­lın­dan şol­lar su­yu­nun çə­ki­li­şi­nə baş­la­nıb və  1916-cı il­də iş ba­şa çat­dı­rı­lıb. Hət­ta Ba­kı­ya su ötü­rən  na­sos­la­rın ti­kil­di­yi əra­zi­də sa­lı­nan qə­sə­bə də bu gün Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin adı­nı da­şı­yır.

Ta­rix­çi­lə­rin ver­di­yi mə­lu­ma­ta gö­rə, Ba­kı­ya "Şol­lar" su­yu­nun çə­kil­mə­sin­də neft sə­na­ye­si­nin in­ki­şa­fı­nın mü­hüm tə­si­ri olub. 1859-cu il­də baş ve­rən da­ğı­dı­cı Şa­ma­xı zəl­zə­lə­sin­dən son­ra qu­ber­ni­ya mər­kə­zi­nin bu­ra köç­mə­si, 1870-ci il­dən şə­hər sta­tu­su ve­ril­mə­si və özü­nü­i­da­rə sis­te­mi­nin tət­bi­qi, 70-ci il­lər­dən son­ra neft sə­na­ye­si­nin sü­rət­li in­ki­şa­fı Ba­kı­nı əya­lət şə­hə­rin­dən dün­ya­nın ən bö­yük sə­na­ye şə­hər­lə­rin­dən bi­ri­nə çe­vir­di. Ba­kı­ya də­mir yo­lu xət­ti çə­kil­di, neft sə­na­ye­sin­də sər­ma­yə­çi­lə­rin və iş­çi qüv­və­si­nin sa­yı artma­ğa baş­la­dı.

O dövrdə Ar­tur Kap­pel ad­la­nan su şi­rin­ləş­di­ri­ci şir­kə­tin sut­ka­da 90 min ved­rə su tə­miz­lə­mə­si də prob­le­mi həll edə bil­mir­di. Çün­ki bu su da əha­li­yə tam ve­ril­mir­di, neft mü­əs­si­sə­lə­ri­nə çat­dı­rı­lır­dı. Qu­yu­la­rın tam­po­na­jı şi­rin su ilə apa­rı­lır­dı. Ba­kı­ya gə­lən su­yun 70 fa­i­zi neft ema­lı­na sərf olu­nur­du. Nə­ti­cə­də Ba­kı­da iç­mə­li su­yun qiy­mə­tin­də ba­ha­laş­ma ya­ra­nır. Bu za­man şə­hər ida­rə­si­nin və Du­ma­sı­nın üz­vü Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­yev və Hə­sən Bəy Zər­da­bi əha­li­nin su təc­hi­za­tı­nı yax­şı­laş­dır­maq üçün çox bö­yük səy­lər gös­tər­mə­yə baş­la­yır­lar.

Ha­cı şə­hə­rə ye­ral­tı su­lar çə­kil­mə­si­ni tək­lif edir və bu məq­səd­lə 1898-ci il­də o, 3 min ma­nat qı­zıl pul ayı­rır. O, şə­hər ida­rə­si­nin iş­çi­si İbad Əli­ye­vi Odes­sa­ya eza­miy­yə­tə gön­də­rir. Hə­min vaxt Odes­sa­da hid­rav­lik­lə­rin bey­nəl­xalq qu­rul­ta­yı ke­çi­ri­lir­di. Mü­hən­dis ora­da mü­sa­bi­qə elan edir. Ba­kı­ya ən sər­fə­li su kə­mə­ri tək­lif edə­nə 3 min ma­nat ve­ri­lə­cə­yi­ni bil­di­rir. O vaxt bu qu­rul­tay­da olan mil­liy­yət­cə is­veç, in­gi­lis tə­ə­bə­si, Al­ma­ni­ya­nın Frankfurt-Mayn şə­hə­rin­də ça­lı­şan məş­hur hid­rav­lik-mü­hən­dis L.Lindley bu tək­li­fə müs­bət ca­vab ve­rir.

Ta­ri­xi mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­yev Ba­kı­ya iç­mə­li su kə­mə­ri­nin çə­kil­mə­si­nin va­cib­li­yi­ni əsas­lan­dır­maq üçün çar II Ni­ko­la­ya mək­tub­la mü­ra­ci­ət də ün­van­la­yıb.

Ba­kı­ya gə­lən Lindley bü­tün su mən­bə­lə­ri ilə ta­nış olur. O,   in­di­ki Şol­lar bu­laq­la­rı­nı bə­yə­nir: "Üs­tü qar­lı Şah­dağ­dan sü­zü­lüb gəl­mə­si, də­ni­zə 12 ye­ral­tı ça­yın ax­ma­sı, su­yun tər­tə­miz ol­ma­sı Lindle­yin bu­ra­nı seç­mə­si­nə sə­bəb olur. "İç­mə­li su­yun sim­vo­lu Şol­lar su­yu­dur!" de­yir.

"Şol­lar" kə­mə­ri­nin çə­kil­mə­si asan ba­şa gəl­mə­yib. Çün­ki er­mə­ni­lər bu kə­mə­rin çə­kil­mə­si­nin qar­şı­sı­nı al­ma­ğa ça­lı­şır­dı­lar. Qu­yu şir­kə­ti­nin rəh­bə­ri olan Adam­yan-Ba­ba­yan qar­daş­la­rı və şə­hə­rə su da­şı­yıb sa­tan Sa­ru­xan­yan "Şol­lar" kə­mə­ri­nin çə­kil­mə­si­nin əley­hi­nə idi.

La­kin er­mə­ni­lə­rin təx­ri­ba­tı baş tut­mur. Lindle­yin tək­li­fi Moskva­da yer­lə­şən "Nep­tun" Eksper­ti­za Cə­miy­yə­ti­nə gön­də­ri­lir. "Nep­tun"dan müs­bət ca­vab gə­lir: "Kə­mə­rin çə­ki­li­şi, ək­si­nə, bit­ki­lə­rə zə­rər ve­rən ar­tıq su eh­ti­ya­tı­nın nor­mal­laş­ma­sı­na sə­bəb ola­caq".

Əra­zi­nin cə­nub his­sə­sin­də kəndli tə­sər­rü­fat­la­rı­na kö­mək üçün Sa­mur­dan şə­hər ida­rə­si­nin he­sa­bı­na su­var­ma ka­na­lı çə­kil­mə­si şər­ti­lə ra­zı­la­şır­lar. Am­ma Du­ma­da, şə­hər ida­rə­sin­də ye­nə kə­mə­rin əleyhdar­la­rı var idi. Bu za­man Lindley Du­ma­da çı­xış edə­rək bu­nun va­cib­li­yi­nə hər kə­si inan­dı­ra bi­lir. 

Di­gər mən­bə­lə­rə gö­rə, "Şol­lar" kə­mə­ri­nin adı Lindle­yin kö­mək­çi­si, uzun il­lər qu­ru­lan ça­dır­lar­da su­yun ana­li­zi­ni apar­mış Şil­le­rin adı­nın təh­rif olun­muş for­ma­sı­dır.

So­vet döv­rün­də Ha­cı Zey­na­lab­di­nin adı­nı çək­mək qa­da­ğan edil­sə də, bö­yük xey­riy­yə­çi­nin gör­dü­yü iş­lər xal­qa xid­mə­ti­ni da­vam et­di­rir­di. SSRİ dö­nə­min­də Ba­kı­da sə­na­ye­ləş­mə­nin ge­niş­lən­mə­si və əha­li sa­yı­nın artma­sı şə­hə­rin iç­mə­li su­ya  tə­lə­ba­tı­nı ödə­mək üçün ye­ni mən­bə­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı­nı zə­ru­ri edir­di. Bu məq­səd­lə Kür ça­yın­dan və Cey­ran­ba­tan su an­ba­rın­dan alı­nan su ötü­rü­cü kol­lek­tor­lar­da tə­miz­lən­mək­lə Ba­kı şə­hə­ri­nə ötü­rü­lür­dü. An­caq hə­min dövrdə­ki qur­ğu­la­rın  tex­no­lo­ji cə­hət­dən zə­if ol­ma­sı su­yun tam tə­miz­li­yi­nə və nor­mal tem­pe­ra­tur­da sax­lan­ma­sı­na im­kan ver­mir­di. Ona gö­rə də əha­li ara­sın­da tə­miz­li­yi və sə­rin­li­yi ilə se­çi­lən "Şol­lar" su­yu­na tə­lə­bat qal­maq­da da­vam edir­di.

Ba­kı kü­çə­lə­rin­də "Şol­lar" su­yu bu­laq komplekslə­ri

Ha­zır­da Ba­kı şə­hə­ri­nin bir çox yer­lə­rin­də "Şol­lar" su­yu abi­də-bu­laq komplekslə­ri­nə rast gəl­mək olar. "İşə­ri­şə­hər" met­ros­tan­si­ya­sı­nın qar­şı­sın­da, İs­tiq­la­liy­yət kü­çə­sin­də­ki  Azər­bay­can Döv­lət Fi­lar­mo­ni­ya­sı­nın ba­ğın­da, Sü­ley­man Ta­ğı­za­də kü­çə­sin­də və pay­tax­tın di­gər yer­lə­rin­də­ki bu­laq komplekslə­ri ya­yın is­ti gün­lə­rin­də sə­rin su­ya eh­ti­ya­cı olan in­san­la­rın is­ti­fa­də­sin­də­dir.

AMEA Rə­ya­sət He­yə­ti­nin ic­la­sın­da çı­xış edən AMEA Yer Elmlə­ri Böl­mə­si­nin aka­de­mik-ka­ti­bi, aka­de­mik Fəx­rəd­din Qə­di­rov  "Şol­lar" su kə­mə­ri­nin ta­ri­xi ba­rə­də ma­raq­lı fi­kir­lər bil­di­rib: "Bu il adı­çə­ki­lən su kə­mə­ri­nin is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si­nin 100 ili ta­mam ola­caq. "Şol­lar" su kə­mə­ri son yüz il­də Ba­kı şə­hə­ri­nin iç­mə­li su ilə tə­mi­na­tın­da əhə­miy­yət­li rol oy­na­yıb. "Şol­lar" su kə­mə­ri Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­nın iç­mə­li su təc­hi­za­tı üçün çə­kil­miş ilk kə­mər­dir. Kə­mə­rin çə­ki­li­şi XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də ge­o­lo­ji, kim­yə­vi, fi­zi­ki, tib­bi, tex­ni­ki is­ti­qa­mət­lər üz­rə cid­di el­mi araş­dır­ma­lar nə­ti­cə­sin­də müm­kün olub. Bu ba­xım­dan "Şol­lar"  su kə­mə­ri­nin çə­ki­li­şi XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da tə­bi­ət elmlə­ri sa­hə­sin­də əl­də edil­miş na­i­liy­yət­lə­rin nə­ti­cə­si­dir".

Gö­rü­lə­cək iş­lər

Mə­lu­mat üçün qeyd edək ki, Ba­kı şə­hə­ri və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da su təc­hi­za­tı və ka­na­li­za­si­ya sek­to­run­da gö­rü­lə­cək iş­lə­rin və döv­lət proq­ram­la­rı­nın ic­ra­sı­nın sə­mə­rə­li­li­yi­ni ar­tır­maq məq­sə­di­lə 2035-ci ilə perspek­tiv in­ki­şaf nə­zə­rə alın­maq­la, su təc­hi­za­tı, ka­na­li­za­si­ya sis­tem­lə­ri və ya­ğış su­la­rı­nın ida­rə olun­ma­sı üçün ar­tıq  Mas­ter Plan ha­zır­la­nıb. Sə­nə­də əsa­sən, 550 km ma­gistral,  8100 km pay­la­yı­cı su xət­lə­ri­nin, 150 km-i tu­nel tip­li ol­maq­la, 680 km ka­na­li­za­si­ya kol­lek­tor­la­rı­nın, 6400 km ka­na­li­za­si­ya şə­bə­kə­si­nin, məh­sul­dar­lı­ğı sut­ka­da 1 mil­yon 400 min kub­metr olan 11 ədəd çir­kab su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­nun ti­kin­ti­si və ye­ni­dən qu­rul­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lub.

Be­lə­cə, Şol­lar su­yun­dan baş­la­nan yol bu gün də da­vam edir. İn­di öl­kə­miz­də in­san­la­rın key­fiy­yət­li iç­mə­li su ilə tə­min olun­ma­sı üçün döv­lə­ti­miz gö­zəl iş­lər gö­rür. Yə­qin ki, ke­çən əs­rin əv­vəl­lə­rin­də su üçün çə­ki­lən əziy­yət­lə­ri gə­lə­cək nə­sil­lər an­caq ta­rix ki­tab­la­rın­da oxu­ya­caq.

Son­da qeyd edək ki, çə­tin və mü­rək­kəb bir yol ke­çən "Şol­lar-Ba­kı" su kə­mə­ri düz 100 il fa­si­lə­siz ola­raq tə­miz su ar­zu­sun­da olan bü­tün tə­rəf­dar­la­rı­nın ümi­di­ni doğ­rul­dub və bu gün də əbə­di olan Şah­dağ qa­rı və buz­laq­la­rı ki­mi sa­bit qa­lan məh­sul­dar mən­bə­lə­rin­dən mil­yon­lar­la in­sa­nı tə­miz, şəf­faf və dad­lı su ilə tə­min edir.

Gü­nel CƏ­Lİ­LO­VA

Ya­zı "Azər­su" Açıq Səhmdar Cə­miy­yə­ti və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.