Dünya bazarında taxılın qiymətində 45 faiz artım baş verib. 2019-2020-ci illərlə müqayisədə 2021-ci ildə dünya bazarlarında taxılın qiymətinin az qala 50 faizə yaxın qalxması müşahidə edilib. 2021-ci ilin yanvarından başlayaraq idxal buğdasının bir tonu üçün qiymət 253 dollardan dekabr ayında 340 dollara qədər yüksəlib.
Bu halda Azərbaycan necə qiyməti artırmaya bilərdi? Qiyməti stabil saxlamaq mumkün idimi? Dünyada taxıl 340 dollara qalxmışdısa, Azərbaycan nə edə bilərdi?
Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan dövləti istəsə belə, qiymət artımının qarşısını ala bilməzdi, çünki artım təkcə bizim regionda deyil, bütün dünyada baş verib. Bu halda isə heç bir tədbirlə qiymət artımının qarşısını almaq mümkün deyildi. Ekspertlərin sözlərinə görə, əslində, dünya bazarında buğdanın qiymətinin qalxacağı və bunun Azərbaycana da təsirsiz ötüşməyəcəyi gözlənilən idi.
Elçin Bayramlı: “...İdxal olunan buğdanın qiyməti xeyli bahalaşırsa hökumət daim eyni qiymətləri saxlaya bilməz...”
Altay Sosial-İqtisadi Araşdırmalar Mərkəzinin (ASAM) rəhbəri Elçin Bayramlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, çörəyin bahalaşması, əlbəttə, xarici amillərlə bağlıdır. “Dünya taxıl bazarında buğdanın qiyməti xeyli bahalaşıb və bu tendensiya 2 ilə yaxındır ki, davam edir. Səbəbi də quraqlıq, meşə yanğınları, təbii fəlakətlər nəticəsində taxıl istehsalının azalması, həmçinin Çin əhalisinin düyü çörəyindən buğda çörəyinə keçməsi ilə bağlı tələbatın artmasıdır. Hazırda buğdanın qiyməti son 10 ildəki ən yüksək həddə çatıb. Taxılın bahalaşmasında əsas rol buğdanın payına düşüb. Belə ki, qarğıdalı, düyü və digər taxıl məhsullarının qiyməti cüzi qalxıb, qalanları isə heç bahalaşmayıb. Buğdanın qiyməti dekabrda 338 dollara çatıb və illik ifadədə 33 faizdən çox bahalaşma qeydə alınıb. Halbuki, 2019-cu ilin sonlarında qiymət hər ton üçün 180 dollar ətrafında dəyişirdi. Yəni buğdanın qiyməti bu müddətdə 80 faizə qədər qalxıb. 2022-ci ildə dünyada taxıl istehsalı həcmi 780 milyon ton proqnozlaşdırılır, qlobal istehlak tələbinin isə 789 milyon ton olacağı gözlənilir”.
E.Bayramlının sözlərinə görə, bu isə qlobal taxıl bazarında 9 milyon defisit olacağını göstərir. O, hesab edir ki, bu halda taxılın qiymətinin daha da artacağı şübhə doğurmur. “Bizdə çörəyin qiyməti sərbəst olsa da və dövlət tərəfindən rəsmi tənzimləməsə də, hökumət müəyyən alətlər vasitəsilə qiymətin baha olmamasına çalışır, yəni dolayı yolla qiyməti tənzimləyir. Məsələn, vergi güzəştləri və sair ilə. Lakin idxal olunan buğdanın qiyməti xeyli bahalaşırsa hökumət daim eyni qiymətləri saxlaya bilməz, bu büdcəyə daha çox yük olar. Lakin yenə də, dövlətin güzəştləri çörəyin hazırda olduğu qiymətdən daha baha olmamasına imkan verir. Dolayı dövlət müdaxiləsi olmasa idi, qiymət daha yüksək olmalı idi. Unun və çörəyin qiymətinin artması əsas planda xarici amillərlə bağlı olsa da, arxa planda burada daxili amillərin də böyük rolu var. Belə ki, indiyədək taxılçılıq sektorunun inkişaf etməməsi, ərzaq təhlükəsizliyinin daxili istehsal hesabına təmin edilməməsi ölkəmizi əsas ərzaq məhsullarında idxaldan asılı vəziyyətə salıb ki, bu da hər dəfə dünya bazarında ərzaq məhsullarının qiymətinin bahalaşması halında ölkəmizdə də bahalaşmanın yaranmasına imkan verir. Yuvarlaq rəqəmlərlə desək, Azərbaycanın illik taxıl istehsalı təxminən 3 milyon ton civarındadır ki, bunun da 2 milyon tonu buğdanın payına düşür. Lakin Taxıl Fondu yerli buğdanı demək olar ki qəbul etmir və onun çörək istehsalı üçün yaramadığını qeyd edir. Ərzaq məqsədilə istehsal olunan buğda, satıla bilmədiyinə görə, sahibkarlar tərəfindən digər məqsədlər, hətta heyvandarlıq yemi kimi istifadə olunur. Bu səbəbdən də, illik buğda tələbatı 3 milyon ton civarında olan ölkəmiz ildə təxminən 1,5 milyon tona yaxın buğda idxal etməyə məcbur olur. Hazırda buğdada idxaldan asılılıq 45 faiz civarındadır”.
E.Bayramlının sözlərinə görə, Taxıl Fondunun yerli taxılı almaqda maraqlı olmamasında obyektiv səbəblər də var. “Çünki Fond keyfiyyətsiz məhsul alarsa, onun anbarında 2-3 ay belə qala bilməz, xarab olar. Demək, yerli buğdanın keyfiyyəti artırılmalıdır. Hərçənd mən inanmıram ki, ölkədə istehsal olunan ərzaq buğdasının çoxu adi çörək bişirməyə də yaramır. Bu məsələ bu sahədəki ekspertlərin iştirakı ilə araşdırılmalıdır, çünki idxal monopolistlərinin bunda maralı olduğu haqda şübhələr var. Dövlət taxılçılığın inkişafı və idxaldan asılılığın ləğvi üçün taxıl əkinlərinə xeyli güzəştlər və yardımlar edir. Son illərdə taxılçılığa yüz milyonlarla manat subsidiya verilib, taxıl əkənlərə hektara görə 200 manat vəsait, yanacaq, kübrə və sair məsələlərdə yardımlar edilir.
Ölkəmizin taxılçılıqdakı potensialı iqlim və torpaq şəraiti bizə uyğun olan ölkələrlə, məsələn İspaniya, Rusiya, İtaliya kimi ölkələrlə müqayisədə xeyli dərəcədə üstündür. Buna baxmayaraq, respublikanın tələbatını tam ödəyəcək qədər buğda istehsalı imkanlarımız yoxdur, amma heç olmasa tələbatı böyük ölçüdə ödəmək olar və az bir hissə idxal olunar. Bu qlobal böhranlar zamanı ökkəmizin ağır vəziyyətə düşməməsi üçün çox vacibdir.
Sovet dövründə, 80-ci illərin sonlarında Azərbaycanda istehsal edilən taxılın 15 faizi Qarabağ zonasının payına düşürdü. Ermənistan işğal dövründə həmin torpaqlarımızdan il ərzində təxminən 200 min tonadək taxıl toplayıb. Bu ərazilərin potensialından da səmərəli istifadə edilsə, ölkəmizin buğda idxalından asılılığı əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər. Bu isə ölkədə çörəyin və unun ucuz olmasına imkan verər” - deyə E.Bayramlı bildirdi.
Akif Nəsirli: “Dünya bazarındakı bahalaşmanı nəzərə alaraq demək istəyirəm ki...”
İqtisadçı Akif Nəsirli də hesab edir ki, dünya bazarında baş verənlərin fonunda Azərbaycanın qiymət artımının qarşısını alması mümkün deyildi.
“İlk növbədə onu qeyd etmək istəyirəm ki, 2008-ci il boyu və 2009-cu ilin əvvəllərində dünya bazarında neftin qiyməti 450 dollara qədər qalxmışdı. Amma Azərbaycan höküməti konpensasiyalar vasitəsilə həmin qiymət artımını tənzimlədi. Sözügedən dövrdə Azərbaycanda çörək və buğda qıtlığı yaranmadı. Lakin hazırda dünya bazarında taxılın bir tonunun qiyməti 340 dollar olsa da, Azərbaycan idxal buğdasının əsas hissəsinin (Rusiya idxal etdiyi ərzaq buğdasının qiyməti) qiyməti təxminən 295 dollardır. Yəni 225 dollar onun qiymətidir, 70 dollar da əlavə olunan rüsumdur. Ümumilikdə isə qiymət 295 dollar edir. Demək istədiyim odur ki, bundan əvvəlki illərə nisbətən indi vəziyyət o qədər də ağır deyil...Dünya bazarındakı bahalaşmanı nəzərə alaraq demək istəyirəm ki, Azərbaycan da bundan qaça və bahalaşmanın qarşısını ala bilməzdi” - deyə A.Nəsirli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
