Qlobal bazarda gedən proseslər qiymətlərin bahalaşmasına öz təsirini göstərir. Problem ondadır ki, pandemiya, quraqlıq, digər qlobal iqlim dəyişiklikləri məhsul istehsalının azalmasına, bu da öz növbəsində ərzaq məhsullarının qiymətinin yüksəlməsinə öz təsirini göstərir. Bu da, istdr-istəməz qiymətlərin qalxmasına təkan verir.
Bir sıra beynəlxalq qurumlar da etiraf edir ki, baş verən məlum proseslərlə əlaqədar bahalaşma qaçılmaz reallığa çevrilir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, təkcə 2021-ci ildə dünya ərzaq qiymətləri son 10 ilin ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Dünyada əhalinin artması ərzağa olan tələbatı artırıb. İstehsalın azalması, tələbatın əksinə olaraq artması tələb və təklif arasında balansı pozub. Bununla belə, müxtəlif səbəblərdən daşıma xərclərinin artması, enerji daşıyıcılarının qiymətinin yüksəlməsi də ərzaq qiymətlərinin artmasına öz təsirini göstərib. Görünən odur ki, bütün bunlar zəncirvari olaraq bir-biri ilə bağlı olan məsələlərdir. Bütün bunlar paralel olaraq inflyasiyanın yüksəlməsinə öz təsirini göstərir. Dünya ərzaq qiymətlərinin yüksəlməkdə davam etməsi ilə dünyanın əksər ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya təzyiqləri yüksəlib. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan bir sıra ərzaq məhsullarına olan tələbatı yerli istehsal hesabına tam təmin edə bilmir. Tələbatın müəyyən qismi idxal hesabına təmin edilir. İdxal məhsulların qiyməti kəskin artdığına görə, bu qiymətlərin bahalaşmasına təsirsiz ötüşmür. İnflyasiyanın formalaşmasında ərzaq məhsullarının payı yüksək olub və ümumi inflyasiyanın təqribən 60%-i ərzaq inflyasiyasının payına düşür. Belə ki, kənd təsərrüfatı və ərzaq idxalımız 2,1 mlrd. dollar olmaqla ümumi idxalın 18%-ni təşkil edir. 2019-2020-ci illərlə müqayisədə 2021-ci ildə dünya bazarlarında taxılın qiyməti 45%-dən çox artıb. O baxımdan bir sıra qaçılmaz faktorlar buna öz təsirini göstərir.
“Ölkə daxilində kənd təsərrüfatı məhsullarının istesalı genişləndirilməlidir”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazovun fikrincə, elə məsələlər var ki, çözümü Azərbaycandan asılı deyil: “Məsələ ondadır ki, ölkələr arasında inkişafla bağlı yaranan kəskin fərq, yoxsul ölkələrdən inkişaf etmiş ölkələrə qeyri-leqal miqrasiya axını, pandemiya, iqlim dəyişiklikləri qlobal iqtisadiyyatda təbəddülatlara səbəb olur. Bu da, təbii ki, dünya iqtisadiyyatının inkişafına mənfi təsir göstərir. İstehsal azalır, istehsal xərcləri yüksəlir. Bütün bunlar bir sıra məhsulların, o cümlədən ərzaqın qiymətinin artmasına səbəb olur. Avtomobilsiz keçinmək olur, amma ərzaqsız keçinmək olmur. Nəzarə almaq lazımdır ki, dünya əhalisi 7 milyard nəfərə yaxınlaşır. Əhali artdıqca, kənd təsərrüfatı məhsullarına tələbat artır. O birisi tərəfdən qlobal iqlim dəyişilikləri və antropogen təsirlər torpaqların şoranlaşmasına, bir sözlə kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların azalmasına gətirib çıxarır. Bu da avtomatik olaraq istehsalın azalmasına təsirsiz ötüşmür. Nəticədə bazarda ərzağa olan təlabat təklifi üstələyir. Tələbat təklifi üstələdiyi üçün qiymətlərin artması qaçılmaz olur. Belə olan halda inflyasiya səviyyəsi yüksəlir. Azərbaycan ərzaq buğdasına, digər məhsullara olan tələbatı idxal hesabına təmin etdiyi üçün qiymətlər bu dərəcədə artıb. Tələbat daxili istehsal hesabına təmin edilsə, əlbəttə ki, qiymətlər bu dərəcədə artmaz. İnflyasiya da ikirəqəmli olmaz. Yəni bizdən asılı olmayan səbəblər qiymətlərə öz təsirini göstərir”.
Çıxış yolu olaraq ekspert hesab edir ki, ölkə daxilində kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı genişləndirilməlidir.
Vidadi ORDAHALLI
