Əldə edilən üçtərəfli razılıqlar əsasında yanvarın əvvəllərindən etibarən Türkmənistan qazının İran ərazisi ilə Naxçıvana nəqlinə başlanılıb. Yenə də əldə olunan razılığa əsasən, Azərbaycan üçün nəzərdə tutulan Türkmənistan qazının qalan hissəsi tezliklə İranla sərhəddə, Astara yaxınlığında qəbul olunacaq. Bunun üçün müvafiq texniki hazırlıqlar və sazlama işləri aparılır.
Yuxarıda qeyd olunan hər iki istiqamət üzrə Azərbaycan tərəfindən gündəlik 4 milyon kubmetrdən artıq qazın qəbulu nəzərdə tutulub. Xatırladaq ki, ötən il noyabrın 28-də Aşqabadda Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında qaz mübadiləsinə dair svop müqavilə imzalanıb. Türkmənistan Azərbaycan tərəfinə İran vasitəsilə gündə 5-6 milyon kubmetr qaz nəql edəcək, illik həcm 1,5-2 milyard kubmetr olacaq. Svop müqaviləsi çərçivəsində İran Türkmənistan qazını Azərbaycana tədarük etməklə özünün beş əyalətinin qaz ehtiyacını təmin edir. Belə bir vaxtda İranın neft naziri Cavad Övci maraqlı açıqlama verərək bildirib ki, İran öz ərazisindən nəql etdiyi Türkmənistan qazının həcmini artırmağa hazırdır. Bunun üçün İran müvafiq infrastruktura malikdir: “Ötən il noyabrın 28-də Aşqabadda İran, Azərbaycan və Türkmənistan arasında imzalanan müqaviləyə əsasən Türkmənistan qazı İrandan tranzit olaraq keçərək Azərbaycana çatdırılır. Müqaviləyə əsasən ildə 2 milyard kubmetr qaz İran ərazisindən Azərbaycana nəql edilir. İran nəql olunan qazın həcmini gündəlik 40 milyon kubmetrə çatdıra bilər”. Nəzərə çatdıraq ki, yaxın günlərdə Türkmənistan prezidentinin İrana səfəri nəzərdə tutulub. Səfər çərçivəsində bu məsələnin də müzakirəsi gözlənilir. Beləliklə, İran üzərindən Azərbaycana çatdırılan türkmən qazı 7-8 dəfə artırıla bilər. Bu göstəricinin illik 15-20 milyard kubmetr arasında dəyişməsi istisna edilmir. Elə bu da “Transxəzər” kəməri çəkilmədən türkmən qazının Azərbaycan vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxmasına əlverişli imkan yaradır.
Onu da bildirək ki, İranla Türkmənistan arasındakı iki boru xəttindən yenisinin həcmi 12 milyard kubmetr, köhnəsinin isə 8 milyard kub metr qazı ötürməyə imkan verir. Hazırda üçtərəfli sazişdə ən çox marağı olan tərəflərdən biri də Türkmənistandır, çünki bu, ölkənin qaz ixracatını şaxələndirir. Türkmənistan əsas qaz satışını indi Çinə edir və Hindistan istiqamətində də yeni qaz kəməri tikilir. Azərbaycan vasitəsiylə Türkiyəyə sonra isə Qərbə qaz satmaq isə bu ölkə üçün üçüncü ehtiyat istiqamətdir. Türkmənistan qazını Avropaya çıxarmaq üçün ən yaxşı layihə “Transxəzər” qaz kəməri layihəsi ola bilər ki, bu kəmər üçün isə təqribən 8-10 milyard dollar xərc tələb olunur. Amma svop müqavilə üzrə həcmlər artırılsa, onda “Transxəzər”ə ehtiyac qalmayacaq. Xatırladaq ki, İranla ortaq sərhədə malik Türkmənistan qaz ehtiyatlarına görə dünyanın 4-cü ölkəsidir. Türkmənistan hazırda Çinə lazım olan qazın tən yarısını təchiz edir. Rusiyanı çıxmaq şərtilə Türkmənistanın öz qazını Avropaya çatdırması üçün infrastrukturu yoxdur. Amma indi Azərbaycan türkmən tərəfi üçün belə şərait yaradır. Qeyd edək ki, artım Azərbaycan qazını Avropaya 2020-ci il dekabrın 31-də istismara verilən “Transadriatik” boru kəməri (TAP) daşıyır. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin bir hissəsi olan TAP kəməri ilə "Şahdəniz-2" layihəsi çərçivəsində hasil olunan qazın ilkin olaraq ildə 10 milyard kubmetrinin Avropaya nəqli nəzərdə tutulur. Bu boru kəməri Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçməklə İtaliyanın cənubuna qədər uzanır. Kəmərin potensialı onun ötürücülük gücünü iki dəfə artıraraq, ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmağa imkan verir. Türkmənistan qazı hesabına qısa müddətdə boru ilə ildə 20 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması təmin edilə bilər.
Xatırladaq ki, hələ ötən əsrin 90-cı illərindən Türkmənistan qazının Azərbaycana, sonra isə boru kəmərləri vasitəsilə Avropaya nəql edilməsi ciddi müzakirə mövzusu idi. Həyata keçirilməsi müşkülə düşən “Nabukko” layihəsinin müzakirəsi zamanından bu məsələ gündəmdə idi. O vaxt Rusiya və İran Xəzərin dibi ilə “Transxəzər” boru kəmərinin çəkilməsinə ciddi maneə yaradırdı. Xəzərin statusu müəyyən edildikdən sonra bununla bağlı sənədə əlavə olaraq “Ekoloji protokolun” imzalanması “Transxəzərin” reallaşdırılması məsələsini ciddi sual altına qoydu. Amma İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının XV Zirvə Toplantısı çərçivəsində Türkmənistanda Azərbaycan və İran rəhbərlərinin baş tutan görüşündə mühüm qərarlar alındı, məsələnin həlli yolu tapıldı. İndi Türkmənistan İran və Azərbaycan vasitəsilə Avropaya qaz nəqli imkanları əldə edib. Qeyd edək ki, XXI əsrin layihəsi hesab edilən “Cənub Qaz Dəhlizi”nin istifadəyə verilməsi ölkəmizin enerji potensialının dünya bazarlarında reallaşdırılması baxımından növbəti mühüm hadisə hesab edilir. Bununla Azərbaycan həm də Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində daha mühüm rol oynamağa başlayıb. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şahdəniz” yatağının ehtiyatlarının işlənməsi və Azərbaycan qazının “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya çatdırılması ilə ölkəmizin “köhnə qitə”nin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında rolu daha da artıb. İran və Türkmənistanla yeni müqavilələr imzalanacağı halda Azərbaycan Avropa bazarına daha böyük həcmdə təbii qaz göndərə bilər.
Ramil QULİYEV
