Türkiyə hökumətinin iqtisadi müstəvidə atdığı addımlardan sonra ölkənin milli valyutası olan lirə dollar və digər valyutalar qarşısında bahalaşmaqda davam edir. İndi bir dolların məzənnəsi 10 lirə ətrafında dəyişir.
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu fonda bildirir ki, yaxın vaxtlarda lirənin məzənnəsinin sabitləşməsinə nail olunacaq: "Ölkədə milli valyutada əmanətlərin həcmi artır". Onun sözlərinə görə, müvafiq dövlət proqramının qəbulundan sonra türk lirəsindəki əmanətlər 23,8 milyarddan çox artıb və sürətlə böyüməkdə davam edir. Türkiyə lideri onu da vurğulayıb ki, ölkə hakimiyyəti süni qiymət artımı və spekulyasiyaya qarşı qətiyyətli mübarizə aparacaq. Lirənin məzənnəsinin sabitləşməsi üçün Türkiyə kriptovalyutalardan da istifadəyə hazırlaşır. Bundan başqa, maliyyə svop müqavilələri də diqqət mərkəzindədir. Bu fonda “Reuters” agentliyi Türkiyənin Azərbaycan və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə mümkün xarici valyuta mübadiləsi sazişi üçün apardığı danışıqların nəhayət uğurla başa çatdığına dair xəbər yayıb. “Reuters”ə məlumat verən yüksək səviyyəli məmur bildirib ki, hazırda bir neçə ölkə ilə svop danışıqları aparılır: “Svop sazişlərinin xüsusilə bu dövrdə əhəmiyyətli müsbət töhfələri olacaq”. Mənbə bildirib ki, Azərbaycanla svop sazişi, demək olar ki, başa çatıb. Eynilə, BƏƏ ilə də anlaşma yekun mərhələyə çatıb. Azərbaycanla anlaşmada ilk mərhələdə svopun həcmi böyük deyildi, ancaq tədricən artırılıb. Azərbaycan və BƏƏ svop sazişlərindən ən azı biri ilin sonuna qədər tamamlanacaq”. Bundan sonra Türkiyə Mərkəzi Bankının rəhbəri Sahap Kavcioğlu bildirib ki, qarşıdan gələn iki həftədə iki valyuta mübadiləsi sazişi imzalana bilər. O qeyd edir ki, Türkiyə Mərkəzi Bankı yaxın tezlikdə iki ölkə ilə valyuta svopu haqqında saziş bağlaya bilər. Qeyd edək ki, Türkiyə Mərkəzi Bankının Çin, Qətər və Cənubi Koreya ilə təxminən 23 milyard dollar həcmində svop müqavilələri var. Onlar yerli valyutalarla ticarəti təşviq edir və Mərkəzi Bankın ümumi ehtiyyatlarını artırır. Türkiyə bundan əvvəl ABŞ, İngiltərə, Rusiya və Malaziya mərkəzi bankları ilə sövdələşmələr imzalamağa çalışıb.
Svopun hərfi tərcüməsi “mübadilə, dəyişmək” mənalarını ifadə edir. Maliyyə bazarlarında isə svopun tərifi belədir: iki tərəfin məlum zaman kəsiyində bir varlıq, yaxud da öhdəliyə əsasən müxtəlif faiz ödəmələrini və ya valyuta növünü qarşılıqlı olaraq dəyişdirdikləri bir mübadilə anlaşmasıdır. Birja əməliyyatlarında alınan pul borc verilir, satılan pul isə borclanılır. Svop qarşılığı ticarət olunan valyuta məzənnəsində mövqe vəziyyətinə əsasən aşağı və yüksək faiz əlaqələrinə görə hesablanır. Bu fonda svop müqaviləsini müvafiq olaraq Türkiyə Mərkəzi Bankı müəyyən müddət üçün Azərbaycan tərəfinə lirə verib əvəzində dollar alacaq. Həmin müddət tamamlandıqdan sonra Azərbaycan aldığı lirəni Türliyəyə qaytarın verdiyi dolları geri alacaq. Bu zaman faizlər, məzənnə fərqi Türkiyə Mərkəzi Bankı və ya digər maliyyə qurumları tərəfindən ödəniləcək. Yaxud da proseslər əksinə baş verəcək və hər iki tərəf üçün bu vacib hesab edilir. Bu müqavilənin Azərbaycan iqtisadiyyatına digər təsirlərinə gəlincə, ekspertlər hesab edir ki, bu valyuta risklərindən sığortalamağa və maliyyə mənbələrinə çıxış imkanlarını asanlaşdırmağa şərait yaradacaq. Aktivlərin və öhdəliklərin daha yaxşı idarə edilməsi üçün faydalı olacaq. Valyuta svopu əməliyyatları uzunmüddətli maliyyə resurslarına çıxışı yaxşılaşdıracaq. Qeyri-neft sektorunda müəssisələrin inkişafına, genişlənməsinə və eləcə də yeni iş yerləri açmağa kömək edəcək. Çünki, iqtisadiyyatın daha sərfəli şərtlərlə maliyyələşdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradacaq.
Beləliklə, Azərbaycan Türkiyə lirəsinin belə demək olarsa, özünə gəlməsində yardım edir. "Fitch Ratings" beynəlxalq reytinq agentliyi isə qeyd edir ki, lirənin dollar qarşısında bahalaşması Türkiyə bankları üçün müsbət olacaq. Qurum həmçinin türk banklarının məzənnə dəyişkənliyinə qarşı həssas olduğunu vurğulayıb. Agentlik bildirib ki, gələn il mənfi faiz dərəcələri, pul siyasətindəki qeyri-müəyyənliklər və inflyasiya təzyiqi məzənnə dəyişkənliyinin əsas səbəbləri olacaq. Amma burada nəzərə alınmalıdır ki, pandemiya şəraitinin bütün dünya ölkələrinin iqtisadiyyatlarına vurduğu zərbə bəllidir. Bunu Rəcəb Tayyib Ərdoğan da etiraf edir ki, bütün sahələrdə epidemiya çox dərindən hiss edilib. Bir sıra iqtisadi fəaliyyət sahələri qapanma və məhdudiyyətlərə məruz qaldı, nəticədə iqtisadi fəallıq məcburən çərçivəyə salındı. Bütün bunların vurduğu zərbələrdən birdən-birə qurtulmaq mümkündürmü?! Xeyr. Məsələn, Türkiyədə ölkəyə xarici valyuta gətirən əsas sahələrdən biri turizm idi. Türkiyə turizm sahəsində dünyanın ən tanınmış ölkələrindən sayılırdı. Pandemiya ən böyük zərbəni hər yerdə məhz turizm sektoruna vurdu. Odur ki, Ankaranın bu sahədə pandemiyaya qədərki vəziyyətə tam qayıtması üçün azı 2023-cü ilədək vaxt lazımdır. Pandemiyadan sonra bütün ölkələrdə və dünya bazarlarında qiymətlər yüksəlib. Enerji daşıyıcıları bahalaşıb, ərzaq məhsulları qalxıb, demək olar, bütün digər növ məhsullar üzrə təklifin tələbi ödəyə bilməməsi situasiyası yaranıb. Bu isə zəncirvari reaksiya yolu ilə həm idxalı, həm də yerli istehsalı bahalaşdırıb və bahalaşdırmaqda da davam edir. Nəticədə inflyasiyaya əlavə təsir və təzyiqlər yaranıb. Amma bunların da aradan qaldırılması istiqamətində zəruri addımlar atılır.
Ramil QULİYEV
