Avropada qazın qiyməti yenidən tarixi həddə çatıb və min kubmetr üçün 2200 dollar təşkil edir. Belə ki, Avropanın ən likvid virtual satış mərkəzi sayılan Niderlandın "Title Transfer Facility"də (TTF) yanvar sövdələşmələrinin qiyməti 2107,2 dollar təşkil edib, bu da öncəki hesablama qiyməti (1716,7) ilə müqayisədə 22,7% çoxdur. Dekabrın 21-də gün ərzində Avropada qazın qiyməti bir neçə dəfə rekord vuraraq maksimum 2190,4 dollaradək yüksəlib. Daha sonra qiymətlər 2100 dollar həddində sabitləşib.
Qiymətlərin kəskin qalxmasına Yamal-Avropa kəməri ilə qazın fiziki nəqlinin azalması səbəb olub. Son məlumatlara əsasən, Belarus və Polşadan keçən Yamal-Avropa qaz kəməri ilə Rusiya qazının Almaniyaya fiziki tədarükü dayandırılıb. Buna səbəb “Qazprom” şirkətinin tranzit rezervlərini bron etməmək qərarı olub. Şirkət, ümumiyyətlə, dekabrın 17-dən Yamal-Avropa kəməri ilə tranzit həcmlərini azaldır. “Fitch” Qrupunun Təbii Sərvətlər və Əmtəə üzrə baş direktoru Dmitri Marinçenko “Kommersant” qəzetinə bildirib ki, “Qazprom”un müştərilərinin müqavilə seçimini azaltmasının səbəbləri həddindən artıq yüksək qaz qiymətləri fonunda Avropada tələbin azalması ilə bağlıdır. Onun fikrincə, indi istehlakçıların seçimi yoxdur, onlar yanacağı yüksək qiymətlərlə almalı olacaqlar: “Qiymətlərdəki sıçrayışa səbəb Yamal-Avropa boru kəməri ilə nəqlin azalması və mümkün soyuqlarla bağlı xəbərdarlıqlardır. Vəziyyət həyəcanlı olaraq qalır, qış mövsümünün rahat keçməsi üçün Avropanın yeraltı anbarlarında 15-20 milyard kubmetr qaz çatışmır”. Təbii qazın qiymətinin artmasına təsir göstərən amillərdən biri “Şimal axını-2” qaz kəmərinin istifadəyə verilməsi vaxtının hələ də qeyri-müəyyən olması ilə bağlıdır. Halbuki, layihə müəlliflərinin fikrincə, bu kəmər Rusiyadan Avropa İttifaqı ölkələrinə qaz tədarükünün əsas kanalı olmalı idi. Yeraltı təbii qaz anbarlarında ehtiyatların azalmasından əlavə, bəzi Avropa ölkələrində nüvə reaktorlarının işi qəflətən dayandırılıb. Bir sözlə, indiki vəziyyətdə qazın qiymətinin kəskin şəkildə artmasına şərait yaradan amillər çoxdur. Bu proseslərin nə ilə nəticələnəcəyi barədə heç kəs proqnoz vermək istəmir.
Bu vəziyyətdə Avropaya Azərbaycana diqqət artır. İtaliyanın Azərbaycandakı səfiri Klaudio Taffuri “ANSA” agentliyinə müsahibəsində etiraf edir ki, hazırda Avropada təbii qaz qıtlığının yaşandığı bir vaxtda Azərbaycanın, onun “Transadriatik” boru kəmərinin (TAP) əhəmiyyəti önə çıxır. Taffuri Azərbaycanın İtaliya üçün strateji tərəfdaş olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, Azərbaycan İtaliyanın əsas neft və təbii qaz tədarükçüsüdür: “Hazırda Avropada təbii qaz qıtlığının yaşandığı bir vaxtda Azərbaycanın rolu önə çıxır. Azərbaycan çox mühüm bir mərkəz, Şərqlə Qərb arasında bir növ sütundur”. O, İtaliya ilə Azərbaycanın təkcə enerji sahəsində deyil, iqtisadiyyatın digər sahələrində də səmərəli əməkdaşlıq etdiyini bildirib. Qeyd edilənlərlə bağlı prezident İlham Əliyev İspaniyanın “El Pais" qəzetinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Azərbaycanın Avropa İttifaqı üçün etibarlı tərəfdaş olduğunu vurğulayan dövlətimizin başçısı deyib: “Hazırda Avropada yeni bağlantılar üzərində iş gedir. Yəni, bunu planlaşdırmaq lazımdır, çünki bizim qazımız uzunmüddətli müqavilələr əsasında satılır və biz müqavilələri 100 faiz yerinə yetiririk. Mənim qiymətləndirməm ondan ibarətdir ki, bizim nəhəng təbii qaz ehtiyatımız var. Biz Avropaya təbii qazın ənənəvi təchizat marşrutlarından daha qısa marşruta malikik və bizim mənbə Avropa bazarı üçün yenidir. Avropa İttifaqı və Avropa İttifaqına üzv olmayan bəzi ölkələrdə hasilatın səviyyəsi azalır və hamımız bilirik ki, bəzi dövlətlərin enerji strategiyasına dair qərarlarından irəli gələrək Avropanın təbii qaza ehtiyacı artacaq”. Azərbaycan prezidenti qeyd edib ki, Azərbaycan Avropanın etibarlı tərəfdaşı və dostudur: “Təsəvvür edin, Azərbaycan Bakıdan İtaliyaya qədər uzanan, bir hissəsi dənizin dibi ilə gedən 3500 kilometrlik boru xəttini inşa edib. Yəni, hər şey hazırdır və qaz idxal olunur. Burada görüləcək iş Avropa Komissiyası və bizdən daha artıq həcmdə qaz almaq istəyən və ya yeni həcmdə qaz idxal etmək arzusunda olan ölkələrlə təmas qurmaq və danışıqlara başlamaqdan ibarətdir”. Beləliklə, Azərbaycan Avropaya konktet yol göstərir. Avropa Komissiyası və Avropa ölkələri artıq sürətlə hərəkətə keçməlidirlər.
Bu arada onu da qeyd edək ki, cari ilin yanvar-noyabr aylarında Azərbaycan 4,479 milyard dollar dəyərində 18,256 milyard kubmetr təbii qaz ixrac edib. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ixrac olunan qazın həcmi 48,7%, dəyəri isə 2,1 dəfə artıb. Qeyd edək ki, artım Azərbaycan qazını Avropaya daşıyan ötən il dekabrın 31-də istismara verilən “Transadriatik” boru kəməri hesabına baş verib. Bundan əlavə, dünya bazarlarında qazın bahalaşması da ixracdan əldə edilən gəlirlərə müsbət təsir edib. Təkcə noyabr ayında Azərbaycan xaricə 1,528 milyard dollarlıq 3,329 milyard kubmetr təbii qaz ixrac edib ki, bu da ötən ilin noyabr ayı ilə müqayisədə həcm ifadəsində 2,2 dəfə, dəyər ifadəsində isə 11,4 dəfə çoxdur. Xatırladaq ki, Azərbaycan qazı Avropaya TAP vasitəsilə nəql edilir. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin bir hissəsi olan TAP kəməri ilə "Şahdəniz-2" layihəsi çərçivəsində hasil olunan qazın ilkin olaraq ildə 10 milyard kubmetrinin Avropaya nəqli nəzərdə tutulur. Bu boru kəməri Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçməklə İtaliyanın cənubuna qədər uzanır. Kəmərin potensialı onun ötürücülük gücünü iki dəfə artıraraq, ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmağa imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
