Hələ də davam edən koronavirus pandemiyası bir çox ölkələri ifrat dərəcədə borclanmağa məcbur edib. Beynəlxalq Valyuta Fondunun araşdırmasına əsasən, 2020-ci ildə qlobal borcda İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən böyük illik artım olub və bu göstərici 226 trilyon ABŞ dollarına çatıb. Kəskin dinamika pandemiyanın yaratdığı səhiyyə böhranı və dərin resessiya fonunda baş verib.
Bildirilir ki, ötən ilin yekununa görə, qlobal borcun ÜDM-ə nisbəti 28 faiz bəndi artaraq 256 %-ə yüksəlib. Artımın yarısından bir qədər çoxu hökumətlərin borclanması hesabına olub, ona görə də qlobal dövlət borcunun ÜDM-yə nisbəti rekord həddə - 99 %-ə yüksəlib. Qeyri-maliyyə korporasiyaları və ev təsərrüfatlarının özəl borcları da yeni yüksək həddə çatıb. Dövlət borcunun 2007-ci ildə ÜDM-in təxminən 70 %-dən 2020-ci ildə ÜDM-in 124 %-nə yüksəldiyi inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda borc artımı xüsusilə diqqəti çəkir. Özəl borc isə eyni dövrdə daha mülayim templə ÜDM-in 164 %-dən 178 %-nə yüksəlib. Bu dövrdə qlobal borc artımının 26 %-i təkcə Çinin payına düşüb. ABŞ-da borc artımının tempinə görə liderlər sırasındadır. Bu fonda ABŞ prezidenti Cozef Bayden dövlət borcunun limitini daha 2,5 trilyon dollar artırıb.Yeni qanunla borc limiti 31,4 trilyon dollar olub. Təşəbbüs ABŞ Konqresinin hər iki palatası tərəfindən bəyənilib. Bununla da hökumət ölkənin dövlət borcu üzrə potensial defoltun qarşısını alıb. ABŞ-ın maliyyə naziri Canet Yellenin sözlərinə görə, qanun təsdiqlənməsəydi, dekabrın 15-dən sonra federal hökumətin işini maliyyələşdirmək üçün vəsait çatışmazlığı yarana bilərdi. Təşəbbüs ABŞ hökumətinə 2023-cü ilə qədər öhdəliklərini yerinə yetirməyə imkan verəcək. Amma əvəzində ABŞ ən çox borcu olan ölkə statusunu qoruyub saxlayacaq. Digər dünya ölkələrində də borc artır. Beynəlxalq Valyuta Fondu bildirir ki, inkişaf etməkdə olan bazarlar və aşağı gəlirli ölkələrdə də yüksək dövlət borcu artımı müşahidə edilir. Dünya Bankının hesabatında isə bildirilir koronavirus pandemiyasının vüsət aldığı 2020-ci ildə yoxsul ölkələrin məcmu borcu daha 12% artaraq rekord həddə - 860 milyard dollara çatıb.
Qlobal borclanma səviyyəsinin artdığı bir vaxtda Azərbaycanda tamam fərqli bir vəziyyət hökm sürür. Hazırda Azərbaycanın borclanma siyasəti ölkənin maraqlarına cavab verir. Ölkəmizdə dövlət borclanması ilə bağlı müəyyən hədlər müəyyən edilib. Məsələn, gələn il Azərbaycanda daxili dövlət borclanmasının yuxarı həddi 1,1 milyard manat, xarici dövlət borclanmasının yuxarı həddi isə 0,6 milyard manat təşkil edəcək. Bundan başqa, il ərzində veriləcək dövlət zəmanətlərinin yuxarı həddi 0,8 milyard manat təsdiq edilib. Hazırda Azərbaycanın xarici borcu ölkənin ümumi daxili məhsulunun sadəcə 17,3 faizini təşkil edir. Azərbaycan 2030-cu ilin sonuna qədər bu rəqəmi 10 faizə endirməyi planlaşdırır. 2018-ci ildə Prezident İlham Əliyevin təsdiq etdiyi "Dövlət borcunun idarəedilməsi strategiyası"na uyğun olaraq ölkəmizdə dövlət borcunun strukturu dəyişir. Strategiyada nəzərdə tutulur ki, tədricən xarici dövlət borcunun xüsusi çəkisi ümumi dövlət borcunda azaldılsın. Ölkə buna tədricən nail olur. Bunun hesabına dövlət borcu azalır, daxili dövlət borcunun xüsusi çəkisi isə artır. Daxili borclanmaının artması isə iqtisadi inkişafı daha da sürətləndirəcək.
Digər tərəfdən Azərbaycan büdcə kəsirinin maliyyələşdirilməsində xarici borclanmanı kəskin azaldır. “Büdcə sistemi haqqında” qanuna görə, büdcə kəsirinin maliyyələşməsi dövlət borcu və digər mənbələr hesabına həyata keçirilir. Gələn il Azərbaycanın dövlət büdcəsinin kəsirinin 3 milyard 63 milyon manat təşkil edəcəyi gözlənilir ki, bunun da 35,9%-i xarici və daxili borclanma hesabına aradan qaldırılacaq. Bu, 2021-ci ilin təsdiq olunmuş proqnozu ilə müqayisədə 37 faiz bəndi azdır. 2022-ci ildə büdcə kəsrinin 41%-i isə vahid xəzinə hesabının qalığı hesabına maliyyələşdiriləcək. 2021-ci ildə bu mənbə nəzərə alınmayıb. Gələn il büdcə kəsrinin aradan qaldırılmasında layihələr üzrə cəlb edilmiş kreditlərin xüsusi çəkisinin 21,3%-dən 19,4%-ə, özəlləşdirmədən daxilolmaların isə 5,7%-dən 3,7%-ə düşəcəyi proqnozlaşdırılır. Borcun azalması isə Azərbaycanın maliyyə manevr imkanlarını yüksəldəcək. Təhlillər göstərir ki, prioritet hesab olunan transmilli layihələr maliyyələşdirildikdən sonra xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti azalan tendensiya üzrə davam edəcək. Hətta dövlətin borc strategiyasında xarici dövlət borcu üzrə geri qaytarılan öhdəliklərin cəlb olunan yeni borclardan çox olması ilə tədricən bu göstəricinin azalaraq 2025-ci ildə 12 faiz, 2030-cu ildə isə 10 faiz olacağı proqnozlaşdırılır. İndiki halda Azərbaycanın xarici borc cəlb etməsi üçün imkanları genişdir. Ölkədə xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 17 faiz ətrafındadır ki, bu da dünyada ən yaxşı vəziyyətdə olan onluğun sırasında olmağımızı göstərir. Onu da bildirək ki, xarici borcumuz, xüsusən valyuta ehtiyatlarımız baxımından elə də yüksək həddə deyil. Ekspertlər hesab edir ki, ölkəmizdə makroiqtisadi sabitliyin qorunması, iş yerlərinin saxlanması, pandemiyanın sosial təsirlərinin azaldılması istiqamətində hökumətin addımları müsbət nəticələrini verir. Bundan əlavə, korrupsiya və kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizənin gücləndirilməsi sahəsində sistemli işlər aparılıb. Bu da borclanmaya ehtiyac yaratmır və ölkəyə ciddi maliyyə üstünlükləri qazandırır.
Ramil QULİYEV
