Dünya qaz bazarında qiymətlər yenə yüksələn xətt üzrə inkişaf edir. Avropada qazın qiyməti yenidən 1500 dollarlıq həddi keçib. Digər tərəfdən, burada hələ qış gəlməmiş yeraltı ehtiyatların artıq dörddə bir hissəsinin istifadə edilməsi Avropa bazarında qazın qiymətinin tələbin artması ilə bağlı olaraq yenə də yüksələcəyini deməyə əsas verir. Bu şəraitdə Avropa bazarında qaz ixracatçısı kimi Azərbaycan üşün əlverişli durum formalaşır.
Real vəziyyət göstərir ki, Avropa Azərbaycandan daha böyük həcmdə qaz alışında maraqlıdır. Elə İspaniyanın “El Pais” nəşrinə müsahibəsində də prezident İlham Əliyev bu xüsusda mühüm məqamlara toxunub. O qeyd edib ki, Azərbaycan qaz bazarında Avropanın etibarlı tərəfdaşı və dostudur: “Hamımız bilirik ki, bəzi ölkələrin enerji strategiyalarına dair verdikləri bir sıra qərarlar üzündən Avropada təbii qaza tələbat artacaq. Bütün infrastruktur işlərini başa vurmuş ölkə olan Azərbaycan burada Avropanın etibarlı tərəfdaşı, dostudur. Təsəvvür edin, Bakıdan İtaliyaya qədər 3500 km-lik qaz kəmərinin bir hissəsi dəniz dibindədir. Hamısı tikilib, qaz da gedir. İndi qarşımızda duran məsələ Avropa Komissiyası ilə, Avropa İttifaqının üzv ölkələri ilə, bizdən daha çox qaz almaq istəyənlərlə, yaxud yeni alıcılarla yaxından əməkdaşlıq etmək, danışıqlara başlamaqdır”. Dövlət başçısı qeyd edib ki, Azərbaycanın böyük təbii qaz ehtiyatları var və Avropaya kifayət qədər qısa nəql marşrutu var. Bundan başqa, Azərbaycan türkmən qazının da Avropaya nəqli məsələsində mühüm nailiyyət əldə edib.
Xatırladaq ki, bu günlərdə Türkmənistan qazının İrandan keçməklə Azərbaycana ötürülməsinə dair üç ölkə arasında sənəd imzalanıb. Enerji məsələləri üzrə təhlilçilər hesab edir ki, qaz müqaviləsi hər üç tərəf üçün əlverişlidir. Azərbaycan ucuz qaz alıb öz tələbatını ödəyir və Xəzərdən çıxarılan qazı satışa yönəldə bilir, İran gələcək üçün tranzit imkanı qazanır, Türkmənistan isə qazanc əldə edib qaz bazarını şaxələndirir. ABŞ-ın “Heritage” Fondunun Xarici Siyasət Mərkəzinin direktoru Lyuk Koffey qeyd edir ki, hazırda bu sazişlə birbaşa və dolayısı ilə daha çox Azərbaycan qazı “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Avropaya çatacaq: "Türkmən qazını Avropa bazarına çıxarmaq Avropa İttifaqının strateji məqsədi olmalıdır. Vaxt keçdikcə türkmən qazı Avropanın Rusiya qazından asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu qaz mübadiləsi sazişi düzgün istiqamətdə atılmış addım olsa da, Avropanın Türkmənistan qazını almaq üçün ən çox üstünlük verdiyi yol “Transxəzər” boru kəməri olacaq. Avropa ABŞ-ın diplomatik və siyasi dəstəyi ilə Bakı və Aşqabadı tez bir zamanda bu kəməri reallaşdırmağa təşviq etməlidir". Onun sözlərinə görə, Türkmənistandan Avropaya türkmən qazı axmaya bilər, amma bu sazişlə Azərbaycan qazının Avropa bazarına çıxarılması daha da artacaq. Ekspert hesab edir ki, svop razılaşmasında alınan qazın çox hissəsi Naxçıvana gedəcək, bu da Azərbaycan qazının bir hissəsini azad edəcək, beləliklə bu artıq qalan həcm Avropaya ötürülə bilər. Digər təhlilçilər də Türkmənistan qazını Avropaya aparacaq ən yaxşı marşurutun “Cənub Qaz Dəhlizi” olduğunda həmfikirdilər. Bu, bütün regionda Rusiyadan kənar mənbələrdən qazı Avropaya nəql edəcək yeganə infrastrukturdur.
Qeyd edək ki, Türkmənistan qazı həm maya dəyəri baxımındna, həm də dünya bazarına çıxış imkanları məhdud olduğundan ucuz qazdır. Məsələn, bu ilin sentyabrında Türkmənistanın Çinə satdığı 1000 kub metr qazın qiyməti 220 ABŞ dolları idisə, ötən ay bu rəqəm 187 dollar olub. Bazar qiymətindən qat-qat aşağı olan qazın Azərbaycana satışı ola bilsin, Çinə ixrac etdiyi qiymət ətrafında olacaq. Bu da Azərbaycan üçün çox əlverişlidir. Azərbaycan həmin həcmi özü ixrac edərsə, bu, Azərbaycan üçün əlverişli biznes imkanı deməkdir. Onu da bildirək ki, İranla Türkmənistan arasındakı iki boru xəttindən yenisinin həcmi 12 milyard kubmetr, köhnəsinin isə 8 milyard kub metr qazı ötürməyə imkan verir. İrandan Azərbaycana qaz ötürmək üçün isə mövcud infrastrukturla ildə 10 milyard kubmetr qaz nəql oluna bilər. Hazırda üçtərəfli sazişdə ən çox marağı olan tərəflərdən biri də Türkmənistandır, çünki bu, ölkənin qaz ixracatını şaxələndirir.
Türkmənistan üçün indi satdığı 1,5-2 milyard kub qaz böyük həcm olmasa da, bu onun üçün Çin və Hindistan istiqamətində olan qaz satışı istiqamətinin şaxələndirməsidir. Türkmənistan əsas qaz satışını Çinə edir və Hindistan istiqamətində də yeni qaz kəməri tikilir. Azərbaycan vasitəsiylə Türkiyəyə sonra isə Qərbə qaz satmaq isə bu ölkə üçün üçüncü ehtiyat istiqamətdir. Türkmənistan qazını Avropaya çıxarmaq üçün ən yaxşı layihə "Transxəzər" qaz kəməri layihəsi ola bilər ki, bu kəmər üçün isə təqribən 8-10 milyard dollar xərc tələb olunur. İranla ortaq sərhədə malik Türkmənistan qaz ehtiyatlarına görə dünyanın 4-cü ölkəsidir. Türkmənistan hazırda Çinə lazım olan qazın tən yarısını təchiz edir. Rusiyanı çıxmaq şərtilə Türkmənistanın öz qazını Avropaya çatdırması üçün infrastrukturu yoxdur. Amma indi Azərbaycan türkmən tərəfi üçün belə şərait yaradır.
Ramil QULİYEV
