Dünyanın bir çox valyutaları ilə müqayisədə olduğu kimi, Azərbaycan manatına nisbətdə də Türkiyə lirəsi dəyər itirməkdə davam edir. Türkiyə lirəsinin Azərbaycan manatına qarşı rəsmi məzənnəsi qısamüddətli cüzi artımdan sonra dekabrın 13-də daha 0,5% azalaraq 0,1226 manata çatıb və indi 1 manat 8,1566 lirəyə bərabərdir ki, bu da yeni tarixi minimum sayılır.
Ümumiyyətlə, lirənin manata qarşı məzənnəsi son bir ayda 28,1%, ilin əvvəlindən isə 46,5% azalıb. Türkiyə maliyyə qurumlarının lirənin dəyərdən düşməsini dayandırmaq üçün atdığı addımlar, hələ ki, nəticə vermir. Dekabrın 10-da, azalmış ehtiyatlarına baxmayaraq, Türkiyə Mərkəzi Bankı bazara müdaxilə edərək növbəti dollar satışı üzrə əməliyyatlar həyata keçirmişdi. Son iki həftə ərzində qurum bazara artıq üç dəfə müdaxilə edib. Nəticə olaraq müdaxilələrin gözəçarpan fərqi hiss olunmasa da, hazırda lirənin dollara qarşı məzənnəsi 1 dollar üçün 13,8596 lirə səviyyəsində qalıb. Qeyd edək ki, geniş tənqidlərə, monetar siyasətin istiqamətinin dəyişilməsi və uçot dərəcəsinin yüksəldilməsi istəklərinə baxmayaraq, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan faiz azalmalarını müdafiə edib və "iqtisadi müstəqillik müharibəsində" qalib gələcəyinə söz verib. Xatırladaq ki, artan illik inflyasiyaya baxmayaraq, bu il Türkiyə Mərkəzi Bankı uçot dərəcəsini 19%-dən 15%-ə qədər azaldıb və yumşaq monetar siyasətini davam etdirir. Sözügedən fonda "S&P Global Ratings" reytinq agentliyi Türkiyənin uzunmüddətli suveren kredit reytinqləri üzrə proqnozunu "stabil"dən "mənfi"yə endirib. Bundan əlavə, agentlik bildirib ki, yumşaq monetar siyasət və lirənin əhəmiyyətli dərəcədə dəyər itirməsi inflyasiya təzyiqlərini daha da artıracaq və nəticədə istehlak qiymətlərinin illik artımı 2022-ci ilin əvvəlində 25-30% təşkil edə bilər.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Türkiyə lirəsinin ucuzlaşması bu ölkədə, digər xarici ölkə pul vahidləri kimi, Azərbaycan manatının da dəyər qazanmasına səbəb olub. Bu da azərbaycanlılar üçün Türkiyədən dəyəri manatla ölçüldükdə xeyli ucuzlaşan malları almaq üçün yaxşı fürsət yaradıb. Bu fürsətdən istifadə edən Azərbaycan vətəndaşları kütləvi şəkildə İğdıra axın edərək ərzaq, geyim və məişət malları alırlar. Məsələ ilə bağlı “virtualaz” portalının məlumatına əsasən, Naxçıvan Muxtar Resublikasında və Azərbaycanın digər yerlərində alver edə bilməyənlər üçün İğdırda alış-veriş etmək indi xeyli sərfəlidir. Bildirilir ki, azərbaycanlılar Naxçıvan üzərindən ya avtobuslarla, ya şəxsi maşınları ilə cəmi bir saatlıq məsafədə olan İğdıra gedir, alış-veriş edib elə həmin gün geri dönürlər. Onlardan bəziləri, manatın dəyər qazanmasına baxmayaraq, malların hələ də baha olduğunu deyir, bir çoxları isə ucuzlaşmadan məmnundur. Alış-verişin azərbaycanlıların hesabına canlanması iğdırlı ticarətçiləri də məmnun edir. Ümumiyyətlə, lirənin kəskin dəyər itirməsi fonunda Türkiyə istehsalı olan məhsulların satışında ciddi artım qeydə alınır. İndi dünyanın bir çox ölkələrindən alış-veriş üçün Türkiyəyə üz tutanların sayı artır. Prosesin nə qədər davam edəcəyi də xüsusi maraq doğurur. Lirə nə zamanadək ucuzlaşacaq və bu, Azərbaycan iqtisadiyyatına necə təsir göstərir? Bu sualla bağlı iqtisadçı Vüqar Bayramov sosial şəbəkə hesabında yazır ki, lirənin uculaşmasının əsas səbəbləri Türkiyənin cari hesablaşmalar balansındakı kəsir və özəl sektorun böyük həcmdə xarici borclanması olsa da, siyasi faktorlar da az təsirə malik deyil: “Digər tərəfdən, siyasi səbəblər Türkiyənin valyuta bazarına təsirlərini gücləndirməkdədir. Hələlik, ticarət tərəfdaşı olan ölkənin uçot stavkasını dəyişməklə bağlı qərarları lirəni qoruya bilmir. Əslində, Mərkəzi Bankın uçot stavkası aləti ilə vəziyyətin kardinal dəyişəcəyinə ümid edənlər də çox deyil. Türkiyəyə daxil olan valyutanın həcmi də azalıb və bu, dollar tələbinin ödənilməsinə neqativ təsir göstərir. Bu baxımdan, lirənin ucuzlaşmasının qarşısının alınması üçün iqtisadi intervensiyalar ilə yanaşı, Qərb ölkələri ilə münasibətlərdə siyasi stabillik də önəmlidir.
Türk lirəsinin ucuzlaşması Azərbaycanın ticarət dövriyyəsinə ciddi təsir göstərməsə də, həm iqtisadi, həm də psixoloji baxımdan qardaş ölkədə milli valyutanın dəyərsizləşməsi bizim üçün arzuolunan deyil. Türkiyə İtaliyadan sonra Azərbaycanın ikinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Azərbaycanla Türkiyə arasında ticarət dövriyyəsi 2020-ci ildə 4,5 milyard ABŞ dollarına yaxın olub. Eyni zamanda Türkiyə Azərbaycanın qeyri-neft ixracatında Rusiyadan sonra ikinci ən böyük tərəfdaşdır. Azərbaycanın qeyri-neft ixracatının təxminən 33 %-ə yaxını Türkiyə bazarına yönəlib. Azərbaycan Türkiyə ilə ticarət dövriyyəsində təxminən 1,7 milyard ABŞ dolları həcmində müsbət saldoya malikdir və biz həm ümumi ticarət dövriyyəsi, həm də qeyri-neft ixracatında Türkiyəyə ixrac edilən və Türkiyədən idxal edilən məhsulların strukturuna diqqət yetirsək, deyə bilərik ki, türk lirəsinin ucuzlaşması bizim ticarət dövriyyəmizə ciddi təsir göstərməyəcək. Çünki Azərbaycanla Türkiyənin ticarət dövriyyəsində enerji ixracatının payı yenə yüksək olaraq qalır. 2021-ci ildə də bu iki dövlət arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq yüksək olacaq. Belə ki, 2021-ci ildə Azərbaycan Türkiyəyə səkkiz milyard kubmetr təbii qaz nəql edəcək. Qazın qiyməti və ödəniş valyutası məhz ABŞ dolları ilə müəyyənləşdirildiyinə görə milli valyutadakı məzənnə dəyişikliyi buna təsir göstərmir. Amma Türkiyə lirəsinin ucuzlaşması Türkiyədən Azərbaycana idxal edilən məhsulların xərcinin azalmasına və Türkiyədən daha çox məhsulun idxal edilməsinə gətirib çıxara bilər. Nəticə etibarilə güman edilir ki, Türkiyədə inflyasiya optimallaşarsa, ticarət tərəfdaşı olan ölkənin məhsulları dünya və Azərbaycan bazarında ucuzlaşacaq. Çünki lirə dəyər itirməkdə davam edərsə, digər xərclərdə, xüsusilə istehsal xərclərində lirə ifadəsində dəyişiklik baş verməzsə, bu həmin məhsulların digər valyutalarda, o cümlədən Azərbaycan manatında xərcinin azalmasına və ucuzlaşmasına gətirib çıxara bilər. O baxımdan güman olunur ki, lirənin ucuzlaşması davam edərsə, Türkiyədən Azərbaycana idxalın həcmində də artımlar ola bilər.
Əsas ticarət tərəfdaşlarımızdan olan Türkiyənin valyuta bazarında dəyişikliklər fonunda manatın məzənnəsinin necə dəyişəcəyinə gəldikdə, bütövlükdə, milli valyutamızın kursuna təsir göstərən əsas iqtisadi faktorlar ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi, eyni zamanda dövlət Neft Fondu tərəfindən hərraca çıxarılan valyutanın məbləğidir. Valyutaya olan tələbin əhəmiyyətli hissəsi Dövlət Neft Fondu tərəfindən ödənilir. Bu baxımdan Neft Fondunun hərraca çıxartdığı vəsaitlərin həcmi dollara olan tələbin ödənilməsində çox önəmlidir. Bu da, təbii ki, manatın məzənnəsi baxımından vacib hesab olunur. Nəzərə alsaq ki, xarici ölkə tərəfdaşlarımızda milli valyutaların məzənnələrinin dəyişməsi ən azı psixoloji faktorlardan hesab olunur. Azərbaycanda hələ ki, üzən məzənnə rejiminə keçilməyib. Praktiki olaraq, manatın məzənnəsi birbaşa Azərbaycan Mərkəzi Bankının yanaşmasından asılıdır. Nəticə etibarilə, Mərkəzi Bank prosesə birbaşa intervensiya etmək imkanlarını qoruyub saxlayır. Ona görə də növbəti dövrlərdə manatın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa məhz Azərbaycan Mərkəzi Bankının mövqeyindən asılı olacaq”.
Ramil QULİYEV
