Son dövrlərdə qlobal miqyasda ən çox müzakirə mövzusuna çevrilən məsələlərdən biri də ABŞ-ın parçalanması, əvəzində yeni müstəqil dövlətlərin yarana biləcəyi ilə bağlıdır. Hələ cari ilin əvvəlində Rusiya Dövlət Dumasının komitə sədrinin müavini Andrey Svintsov bildirirdi ki, iqtisadi böhran və daxili siyasi konfliktlər ABŞ-ın bu səbəbdən dağılan SSRİ-nin taleyini yaşaya biləcəyini göstərir: “Artıq bəzi amerikalı siyasətçilər Kaliforniyanın və digər ştatların ayrılması barədə danışmağa başlayıblar”.
Xatırladaq ki, ABŞ-ın Kaliforniya ştatı müstəqil olmaq istiqamətində dəfələrlə təşəbbüs göstərib. Bu xüsusda illər öncə yaradılan “Yes California” hərəkatı dəfələrlə ştatın müstəqilliyi üçün referendum keçirilməsi təşəbbüsü ilə çıxış edib. Hərəkat bunu “Calexit: Kaliforniyanın müstəqilliyi haqqında referendum” adlandırmağı tələb edir. Birləşmiş Ştatların ən böyük əhaliyə malik ştatı və dünyanın 6-cı böyük iqtisadiyyatı olan Kaliforniya müstəqil olarsa, ekspertlər prosesin zəncirvari xaraktaer alacağı qənaətindədir. Kaliforniyalılar əvvəlcə özlərinin müstəqillik modelini Kataloniya variantı üzərində qurmuşdular, lakin İngiltərənin Avropa İttifaqından ayrılmasından sonra onlar “Brexit” modelinin tətbiqini istəyir. Bu ştatdan olan milyarderlər bildirir ki, Kaliforniyanın müstəqil respublika olması üçün kampaniyanı maliyyələşdirməyə hazırdırlar. Onu da qeyd edək ki, ABŞ-da Kaliforniya Milli Partiyası da fəaliyyət göstərir və 2014-cü ildə təsis olunub. 2018-ci ildən bəri partiyadan olan namizədlər həm yerli, həm də əyalət seçkilərində iştirak edib. Kaliforniya Milli Partiyası Kaliforniyanın müstəqilliyini dinc yollarla, fəaliyyətini isə uzunmüddətli hədəfi olaraq görür. Düzdür, ekspertlərə görə, ABŞ-da dövlət quruluşunda, dövlətin idarəetmə sistemində nə ərazi muxtariyyəti, nə də muxtar respublika statusları var. Vahid Amerikanizm ideologiyası hamını birləşdirir. Eyni dildə danışmaq insanları bir ideologiya ətrafında birləşdirməyə kömək edir. Bu nöqteyi-nəzərdən Birləşmiş Ştatların parçalanması ehtimalı çox azdır. Lakin Kaliforniyada başlanan hərəkat genişlənərsə, parçalanma qaçılmaz olacaq. Burada xatırladaq ki, Texas ştatı da vaxtaşırı müstəqillik tələbini gündəmə gətirir. ABŞ-dan ayrılmaq istəyən ştat sakinlərinin sözlərinə görə, onlar Müstəqillik Bəyannaməsinin şərtlərinə uyğun hərəkət edirlər. Belə ki, bəyannamədə bildirilir: “Ölkədə elə vəziyyət yarana bilər ki, xalqlardan birinə təhlükəsizlik və xoşbəxtliyi naminə digər xalqla siyasi zəncirləri qırmasına icazə verilir”. Sözügedən prosesdə lokomotiv rolunu Texas ştatı oynayır. Hələ bir neçə il əvvəl ştatın 70 min vətəndaşı Ağ Evin rəsmi saytında yerləşdirilmiş petisiyaya səs verib. Növbəti sıralarda isə Luiziana, Florida, Alabama, Missisipi, Nyu-Cersi, Kentukki ştatları gəlir. Petisiyaya ümumilikdə 29 ştat qoşulmuşdu! Hələ onda ştat rəhbərləri məsələ ilə bağlı o zamankı prezident Barak Obamaya "Xahiş olunur, ştatlara ABŞ tərkibindən çıxmaq hüququ, ya da referendumun keçirilməsinə icazə verilsin” müraciəti etmişdi.
ABŞ-ın Şimali Dakota, Cənubi Dakota, Nebraska, Vayominq və Montana ştatlarında cəmləşən hindular isə artıq virtual olaraq özlərinin müstəqil Lakota Respublikasını elan ediblər. Lakota Respublikası 2007-ci ilin 17 dekabrında hindu fəalı Rassel Mins tərəfindən elan olunub və azadlıq hərəkatı kimi başladılıb. Elan olunduğu zaman Lakota xalqı ilə ABŞ-ın federal hökuməti arasındakı razılaşmanın pozulduğu bəyan edilib. Üstəlik, 2007-ci ilin 17-19 dekabr tarixlərində Lakotanın Azalıq Nümayəndə heyəti ABŞ-dakı Çili, Boliviya, Venesuela və Cənubi Afrika səfirliklərinə müraciət edərək, müstəqilliyinin tanınmasını xahiş edib. O da bildirilir ki, özünü Lakota Respublikasının vətəndaşı hesab edən şəxslər ABŞ vətəndaşlığından, bütün vergilərdən azaddır. Belə bir vaxtda “Bloomberg” agentliyinin köşə yazarı Maks Hastinqs bəyan edib ki, ABŞ-ın parçalanma ehtimalı minilliyin əvvəlləri ilə müqayisədə indi xeyli yüksəkdir. Müəllif Virciniya Universitetinin sorğusunun nəticələrinə istinad edərək, ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın seçicilərinin 52%-nin “respublikaçı” ştatların ABŞ-dan ayrılaraq müstəqil dövlət yaratmasının tərəfdarı olduğunu bildirib. Eyni zamanda o, hazırkı lider Co Baydeni dəstəkləyən respondentlərin 41%-nin “demokratik” ştatların ayrılmasını istədiyini vurğulayıb. Hastinqsin sözlərinə görə, yaxın gələcəkdə ABŞ-ın bəzi ştatları ölkədən ayrılmaq istəyə bilər. İlk növbədə, söhbət Kaliforniya və Texasdan gedir. Ekspert etiraf edib ki, Amerika cəmiyyətindəki parçalanmanın kökündə son illərdə kəskinləşən irqi ayrıseçkilik problemi dayanır. Bundan əlavə, ştatlarda digər azlıqlara da fərqli yanaşma cəmiyyətdə parçalanmalar yaradır. Hesab edilir ki, ABŞ-da hər hansı parçalanma olarsa, bu, ilk növbədə dolların dünya valyutası kimi mövqeyini alt-üst edəcək. Dövlətlər və şirkətlər ABŞ dollarından tam imtina edəcəklər.
Ramil QULİYEV
