Məlum olduğu kimi, Azərbaycan, İran və Türkmənistan illik 1,5 - 2 milyard kubmetr qazın svop tədarükü barədə razılaşma imzalayıb. İranın neft naziri Cavad Ovci bildirib ki, razılaşmaya əsasən, İran Türkmənistandan qaz alacaq və eyni həcmdə qazı Azərbaycana ötürəcək: “Türkmənistanda imzalanmış üçtərəfli razılaşmaya görə, Türkmənistan Azərbaycana gündəlik 5-6 milyon kubmetr qaz satacaq”.
Müddətsiz olan müqavilənin icrasına bu il dekabrın 22-də başlanacaq. “Mehr” agentliyi yazır ki, türkmən qazını svop sxemi əsasında Azərbaycana ötürməklə İran özünün 5 vilayətinin qaza olan tələbatını ödəyəcək. Svop o deməkdir ki, Türkmənistan qazının Azərbaycana tədarükü üçün Aşqabad öz yanacağını İrana, İran isə öz növbəsində Azərbaycana tədarük edəcək. Üçüncü ölkələr vasitəsilə belə ixrac sxemləri karbohidrogenlərin birbaşa ötürülməsi üçün hazır infrastruktur olmadıqda istifadə olunur. Ekspertlər hesab edir ki, bu fonda türkmən qazının Azərbaycan vasitəsilə artıq Avropaya çatdırılması prosesi başlanacaq. Bu isə Azərbaycan üçün böyük iqtisadi uğur hesab edilir. Məsələyə bu fonda nəzər salan ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayza bildirir ki, Azərbaycan daha çox həcmdə Türkmənistan qazı əldə edə bilsə, Avropaya təbii qaz ixracatını daha da artıra, həmin regionun qısamüddətli və uzunmüddətli ehtiyaclarını da qarşılaya biləcək: “Uzunmüddətli məqsədlər üçün Azərbaycandan nəql edilən təbii qaz bütün Avropa, Balkan və onun hüdudlarından kənarda “mavi yanacağın” paylanması üçün müəssisələrin yaradılmasına töhfə verə bilər. Azərbaycan, Türkmənistan, İran arasında ildə 2 milyard kubmetr qazın qarşılıqlı tədarükünə dair razılaşma çox mühüm hadisədir. Pandemiya ilə bağlı bütün dünyada qısamüddətli perspektiv üçün təbii qaza böyük tələbat var”. Ekspertin sözlərinə görə, hətta hazırkı böhranlı vəziyyət olmasa belə, Azərbaycanla Türkmənistanın bu əməkdaşlıq üçün tutarlı iqtisadi və strateji səbəbləri var. Sözügedən sazişin icrası üçün Zəngəzur dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsilə əlavə imkanlar çıxacağı da ekspert tərəfindən xüsusi qeyd olunub: “Türkmənistandan İrana, oradan da Azərbaycana qaz nəqlini təmin edə bilsək, həmin qaz daha sonra Zəngəzur dəhlizilə nəql oluna bilər və belə olan halda yolboyu bu qazın emal olunacağı sənaye müəssisələri də inşa oluna bilər”.
Xatırladaq ki, hələ ötən əsrin 90-cı illərindən Türkmənistan qazının Azərbaycana, sonra isə boru kəmərləri vasitəsilə Avropaya nəql edilməsi ciddi müzakirə mövzusu idi. Həyata keçirilməsi müşkülə düşən “Nabukko” layihəsinin müzakirəsi zamanından bu məsələ gündəmdə idi. O vaxt Rusiya və İran Xəzərin dibi ilə “Transxəzər” boru kəmərinin çəkilməsinə ciddi maneə yaradırdı. Xəzərin statusu müəyyən edildikdən sonra bununla bağlı sənədə əlavə olaraq “Ekoloji protokolun” imzalanması “Transxəzərin” reallaşdırılması məsələsini ciddi sual altına qoydu. Amma İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının XV Zirvə Toplantısı çərçivəsində Türkmənistanda Azərbaycan və İran rəhbərlərinin baş tutan görüşündə mühüm qərarlar alındı, məsələnin həlli yolu tapıldı. İqtisadçı Natiq Cəfərli məsələ ilə bağlı bildirir ki, Türkmənistan öz sərhəddində İrana qaz verəcək, Tehran isə sərhəddə yerləşən yaşayış məntəqələrini qazlaşdıracaq: “Əvəzində isə artıq mövcud olan İran-Azərbaycan qaz boru kəməri vasitəsilə bizə eyni həcmdə qaz ötürəcək, Azərbaycan isə həmin qazı TANAP və TAP vasitəsilə Avropaya çatdıracaq. Çox vacib anlaşmadır, İran bu razılaşmaya həm də ona görə imza atdı ki, Vyanada Tehranın nüvə məsələsi ilə yeni danışıqlar başlayıb. Rəsmi Tehran sanksiyalardan qurtulmağa çalışır, Avropaya isə daha çox qaz lazımdır ki, Moskvanın təsirlərlərini azaltsın”. Ekspert əlavə edib ki, bu vacib anlaşmadır və nəticədə Türkmənistan, Azərbaycan, İran, həm də Avropa qazanacaq. Qeyd edilənlər İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının XV Zirvə Toplantısı çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin iranlı həmkarı Seyid İbrahim Rəisi ilə görüşünün nə dərəcədə böyük önəm kəsb etməsini əyani şəkildə təsəvvür etməyə imkan verir. Tehran indi daha yaxşı anlayır ki, Azərbaycan İran üçün bir çox ölkəyə açılan qapı rolunu oynayır. İrana qarşı sanksiyaların sərtləşdirildiyi dövrdə Azərbaycan sanksiyalara qoşulmayaraq, İran mallarının Azərbaycan üzərindən Rusiyaya, Orta Asiya respublikalarına, Baltik ölkələrinə keçməsinə şərait yaradır. Ermənistana görə Azərbaycanla münasibətlərin pozulması İrana müsbət perspektiv vəd etmir. Zəngəzur dəhlizinin açılmasından sonra İranın dünyaya çıxış imkanı daha da genişlənər. Bu baxımdan, Zəngəzur dəhlizinin açılması İran üçün yeni fürsətlər deməkdir. Aşqabadda baş tutan görüş də göstərdi ki, İran Zəngəzur dəhlizini qəbul edir və regionda geosiyasi reallıqla barışır. Digər tərəfdən, İran nəhəng qaz ehtiyatlarına malik dövlət kimi özü Avropaya qaz satmaqda maraqlıdır, lakin ABŞ-ın sanksiyaları ucbatından Avropa şirkətləri onunla bu sahədə əməkdaşlıqdan çəkinir, nəticədə İran ehtiyac duyduğu texnologiyaları əldə edə bilmir. Amma Azərbaycanla anlaşmalar İrana yeni fürsət yaradır. Bu fonda İran Azərbaycanla əməkdaşlığını dərinləşdirməkdə davam edərsə, bundan yalnız qazanan tərəf ola bilər.
Ramil QULİYEV
