Azərbaycan və İran arasında münasibətlər yenidən özünün dinamik inkişaf mərhələsinə daxil olmaqdadır. Bunu Aşqabadda Azərbaycan və İran prezidentləri İlham Əliyevlə İbrahim Rəisinin baş tutan görüşü, əldə edilən yeni razılıqlar da təsdiq edir.
Qeyd edək ki, noyabrın 28-də Aşqabadda Azərbaycan, İran və Türkmənistan qaz mübadiləsinə dair üçtərəfli saziş imzalayıb. Sənədi Aşqabadda Azərbaycan və İran prezidentlərinin iştirakı ilə xarici işlər nazirləri imzalayıb. Müqaviləyə əsasən, Türkmənistandan İran vasitəsilə Azərbaycana ildə 1,5-2 milyard kubmetr qaz nəql ediləcək. İranın neft naziri Cavad Ovci deyib ki, bu barədə razılıq Azərbaycan nümayəndə heyətinin noyabrın 21-də İranda səfəri zamanı əldə olunub. O, həmçinin bildirib ki, Tehran və Bakı tezliklə Xəzər dənizində neft və qaz yataqlarının birgə işlənməsinə dair saziş imzalayacaq. Bütün bunlar fonunda Prezident İlham Əliyev İranla da münasibətlərin inkişafından artıq razılıq ifadə edir. Belə ki, o, İbrahim Rəisi ilə görüşündən sonra jurnalistlərə açıqlamasında mühüm mesajlar verib: “Dost kimi, qardaş kimi İran-Azərbaycan əlaqələri haqqında fikir mübadiləsi apardıq. Qərara gəldik ki, bundan sonra İran-Azərbaycan əlaqələri bütün sahələrdə yüksələn xətlə inkişaf edəcək. Xalqlarımız qardaş
xalqlardır, ölkələrimiz qardaş ölkələrdir və bu gün müzakirə olunan məsələlər bir daha onu göstərir ki, İran-Azərbaycan əlaqələri çox yüksək səviyyədədir”. Aşqabadda imzalanan “İran İslam Respublikasının ərazisindən təbii qazın tranzit şərtlərini müəyyənləşdirən Saziş”i barədə danışan İlham Əliyev bildirib: “Sənəd imzalandı, bunun da çox böyük əhəmiyyəti var. Bu tarixi sənəddir. Bir daha İran-Azərbaycan əlaqələrinin nə qədər dərin olmasından xəbər verir. Azərbaycan Türkmənistan qazını İran üzərindən alacaq. Bu, üçtərəfli əməkdaşlıq üçün çox gözəl zəmindir və bizim niyyətimizi göstərir. İmzalanmış bu sənədin iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi baxımından da çox böyük önəmi var”.
Ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycan və İran arasında enerji sektorunda əlaqələrin dərinləşdirilməsi üçün böyük perspektivlər var. Uzun fasilədən sonra neft-qaz yataqlarının axtarışı və işlənməsi sahəsində əməkdaşlıq imkanı yaranıb və bu imkandan yüksək səviyyədə istifadə olunması hər iki
tərəf üçün sərfəlidir. Məlumdur ki, bu, iki ölkənin iqtisadiyyatının inkişafına böyük töhfələr verəcək. Azərbaycanın neft-qaz sənayesində tətbiq olunan yeni texnologiyalar İran üçün də böyük maraq kəsb edir. Həmin texnologiyalar İrana Xəzərdə neft-qaz yataqlarının istismar etməyə imkan verir. İranlı ekspert Vali Kaledji qeyd edir ki, İranın Xəzər dənizində neft-qaz yataqlarını hasil etməməsinin 4 səbəbi var: "Birincisi, Xəzərin İrana aid olan hissəsində sahilboyu ərazilərin dərin olmasıdır. Azərbaycan, Türkmənistan və Qazaxıstanın dənizdəki bölgələri Xəzərin "aşağı axını” adlandırılır. Bu hissələr çox dərin deyil. Faktiki olaraq, Xəzər dənizində hasil edilən neft-qaz mənbələrinin əksəriyyəti məhz dənizin dayaz hissəsinin payına düşür. Bu mənada yalnız bir istisna var. Söhbət "Şahdəniz” yatağından gedir. Azərbaycana məxsus olan bu qaz yatağının dərinliyi 300-400 metrdir. İranın Xəzər dənizindəki hissəsində enerji resurslarının hasil edilməsi üçün dərin qazma qurğuları quraşdırılmalıdır. Amma bu məqsədlə böyük
vəsaitə və yeni mürəkkəb texnologiyalara ehtiyac duyulur. Bu, hazırda sanksiyalar altında olan İran iqtisadiyyatı üçün ciddi problemdir. Tehranın Xəzərdə enerji resurslarını hasil etməməsinin ikinci səbəbi sanksiyalardır. Bu sanksiyalar İran iqtisadiyyatına, xüsusilə neft-qaz sahəsinə ciddi mənfi təsir göstərib. Ölkənin neft-qaz sektorunun xarici investisiyalara ehtiyacı olduğunu qeyd etmək yerinə düşər. Üçüncü səbəb Xəzər dənizindəki yataqların istismarının sərfəli olmamasıdır. Bu mənada, Rusiya ilə İranın yanaşmasında oxşarlıq var. Moskva da Xəzər hövzəsində enerji resurslarının istismarını əlçatan və ya iqtisadi nöqteyi-nəzərdən sərfəli hesab etmir. Məhz buna görə Azərbaycan, Türkmənistan və Qazaxıstan son 30 ildə Xəzər dənizində ən fəal oyunçular olublar. Dördüncü səbəb Xəzər dənizinin hüquqi statusu ilə bağlı vəziyyətin qeyri-müəyyən olmasıdır. Doğrudur, 2018-ci ilin avqustunda Xəzəryanı ölkələr dənizin hüquqi statusu haqqında Konvensiya imzalayıb. Amma hələlik Konvensiya İran
parlamenti tərəfindən ratifikasiya olunmayıb. Konvensiya Tehran onu ratifikasiya etməyənə qədər Xəzəryanı dövlətlər tərəfindən hüquqi nöqteyi-nəzərdən həyata keçirilə bilməz”. Bu vəziyyətdə hesab edilir ki, İran həm Konvensiyanı ratifikasiya etməli, həm də Xəzərdə Azərbaycanla birlikdə yataqların istismarına başlamalıdır. İranın ehtiyac duyduğu texnologiya Azərbaycanda mövcuddur. Tehran və Bakı tezliklə Xəzər dənizində neft və qaz yataqlarının birgə işlənməsinə dair saziş imzalasalar, Azərbaycan İrana hərtəfli yardım edə bilər. Ölkələrimiz arasında mübahisə mövzusu olaraq qalan “Araz-Alov-Şərq” yataqları da birgə istismar edilə bilər. Türkmənistanla birgə istismar edilən “Dostluq” yatağı bunun üçün önəmli presedentdir.
İranın "Araz-Alov-Şərq”də iş apara bilməsi üçün texnoloji imkanları yoxdur. Orada olan enerji resursları "Şahdəniz” yatağından da dərində yerləşir. Güman olunur ki, bu dərinlik 7 min metrdir. Orada kəşfiyyat aparmaq həddindən artıq mürəkkəb prosesdir. Ona görə də orada ancaq "Heydər Əliyev” tipində qazma qurğusuna ehtiyac var. Xatırladaq ki, Azərbaycan bu qurğuya bir milyard dollara yaxın investisiya yatırıb. Ona görə də bu strukturun işləməsi Azərbaycandan asılıdır.
Ramil QULİYEV
