Qardaş Türkiyənin milli valyutasının ucuzlaşmasının davam etməsinin ölkələrimiz arasında ticarət dövrioyyəsinə, eləcə də manata hansı formada təsir göstərəcəyi yenidən aktuallaşıb. Xatırladaq ki, lirənin kəskin ucuzlaşması ötən ayın ortalarında Türkiyə Mərkəzi Bankının üç vəzifəli şəxsinin, o cümlədən sədrin iki müavininin işdən çıxarılması fonunda başlayıb. Oktyabrın sonunda isə tənzimləyici qurum uçot dərəcəsini 18 %-dən 16 %-ə endirib. Bundan sonra milli valyutanın ucuzlaşması sürətlənib. Hazırda 1 dollar 11 lirəyə çatmaq üzrədir.
Lirə ölkəmizdə də dəyər itirir. Noyabrın 18-də lirənin manata qarşı rəsmi məzənnəsi daha 4% azalaraq 0,1565 manata enib ki, bu da yeni tarixi minimum sayılır. Azərbaycan Mərkəzi Bankının göstəriciləri əsasında aparılan hesablamalara görə, lirənin manata qarşı məzənnəsi son bir ayda 13,9% azalıb. Bu vəziyyətdə Türkiyə Mərkəzi Bankının uçot dərəcəsini daha 1 faiz bəndi azaldaraq 15%-dək endirməsi gözlənilir. Bu da o deməkdir ki, lirə daha da ucuzlaşacaq. İqtisadçılar düşünür ki, Türkiyədə baş verənlər bu ölkə ilə ticarət münasibətlərinə müəyyən qədər təsir edəcək. Belə ki, türk lirəsi nə qədər ucuzlaşırsa, türk mallarına tələbat və maraq da bir o qədər artır, çünki qiymət daha cəlbedici olur. Bu fonda gözlənilir ki, lirənin ucuzlaşması Türkiyənin Azərbaycana ixrac etdiyi mal və məhsulların artımına səbəb olacaq. Məsələ ilə bağlı millət vəkili, iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bildirib: “Türk lirəsinin ucuzlaşması Azərbaycanın ticarət dövriyyəsinə ciddi təsir göstərmir. Türkiyə İtaliyadan sonra Azərbaycanın ikinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Azərbaycanla Türkiyə arasında ticarət dövriyyəsi 2020-ci ildə 4,5 milyard ABŞ dollarına yaxın olub. Eyni zamanda, Türkiyə Azərbaycanın qeyri-neft ixracatında Rusiyadan sonra ikinci ən böyük tərəfdaşdır. Azərbaycanın qeyri-neft ixracatının təxminən 33 faizə yaxını Türkiyə bazarına yönəlib. Azərbaycan Türkiyə ilə ticarət dövriyyəsində təxminən 1,7 milyard dollar həcmində müsbət saldoya malikdir və biz həm ümumi ticarət dövriyyəsi, həm də qeyri-neft ixracatında Türkiyəyə ixrac edilən və Türkiyədən idxal edilən məhsulların strukturuna diqqət yetirsək, deyə bilərik ki, türk lirəsinin ucuzlaşması bizim ticarət dövriyyəmizə ciddi təsir göstərməyəcək. Çünki Azərbaycanla Türkiyənin ticarət dövriyyəsində enerji ixracatının payı yenə yüksək olaraq qalır. 2021-ci ildə də bu iki dövlət arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq yüksək olacaq”. Bununla belə, V.Bayramovun sözlərinə görə, lirənin ucuzlaşması Azərbaycana idxal edilən məhsulların xərcinin azalmasına və Türkiyədən daha çox məhsulun idxal edilməsinə gətirib çıxara bilər. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, Türkiyədən Azərbaycana əsasən iri ev quşları, iri heyvanlar, ərzaq və geyim məhsulları, müxtəlif texnika vasitələri, müdafiə və aviasiya sənayesi məhsulları və digər məişət məhsulları idxal edilir. Azərbaycandan isə Türkiyəyə, əsasən neft-qaz məhsulları, bəzi sənaye məhsulları və sair ixrac olunur. Azərbaycan Türkiyəyə, həmçinin kənd təsərrüfatı məhsulları - bəzi pendir növləri, çay, meyvə-tərəvəz də ixrac edir. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanla Türkiyə beynəlxalq şirkətlər və ölkələrlə apardığı ticarətdə dollar və avroya üz tutur. Ötən illərdə Türkiyə rəsmiləri, eləcə də prezident Rəcəp Tayyip Ərdoğan dolların ölkə iqtisadiyyatına təsirini azaltmaq üçün Azərbaycanın da daxil olduğu tərəfdaş ölkələri milli valyutada ticarət aparmağa çağırsa da, bu təkliflər hələ də tam reallaşmamış qalır. Lakin bu prosesə tədricən keçilməsi qaçılmaz hesab olunur. Çünki dolların bir çox valyutalar üzərindəki son dominantlığını risq amili hesab etmək olar. Bu da Türkiyə və Azərbaycan üçün məqbul hesab edilmir. Düzdür, lirədən fərqli olaraq, manatın möhkəm qalması üçün ciddi səbəblər var. Dövlət Neft Fondunda ehtiyatlar rekord vurur, hazırda təkcə bu fondda 45 milyard dollardan artıq vəsait var. Mərkəzi Bankın da ehtiyatları artaraq 7 milyard dolları ötüb. Ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının 52 milyard dollardan artıq olduğu bir dövrdə dolların istənilən basqısını manat rahatlıqla ala bilər. Xüsusən də Azərbaycanın istehsalında və ixracında mühüm yer tutan enerji daşıyıclarının qiymətlərinin belə yüksək olduğu ərəfədə manat daha da güclü hala gəlir. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da bildirir ki, Azərbaycanın valyuta bazarı sabitdir və manatın məzənnəsinin dayanıqlığına heç bir təhdid yoxdur. Onun sözlərinə görə, manatın dayanıqlığı artıb və Mərkəzi Bank tərəfindən manatın devalvasiyası ilə bağlı heç bir qərar verilməyəcək və hətta manata mövcud olan təzyiqlər tədricən səngiyir.
Bundan başqa, maliyyə əməliyyatlarında da manata tələb sürətlə artır. Məsələn, bu gün Azərbaycan bankları kreditləri manatla yatırmaqda maraqlıdır. Ölkə bankları artıq xarici valyuta ilə əmanət yığımını məhdudlaşdırıb. Banklarda xarici valyutalar, özəlliklə də avro ilə əmanət yığımı kəskin azalıb. Rəsmi statistika həm əmanətlərdə, həm də kredit qoyuluşunda manatın payında artımı sübut edir. Bu onu göstərir ki, banklar xarici valyutaları cəlb etməkdə maraqlı deyil. Elə buna görə də onlar əhalidən xarici valyutada cəlb edilən əmanətlərin faiz dərəcələrini aşağı salır. İqtisadçılar deyir ki, banklar özlərini sığortalamaq üçün xarici valyutada verilən kreditləri bahalaşdırmağa üstünlük verir. Digər tərəfdən, pandemiya ilə bağlı son iki ildə dünya bazarlarında dollar və avronun məzənnəsində qeyri-sabitlik müşahidə edilir. Bütün bunlar, təbii ki, Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Ekspertlər qeyd edir ki, bütün bu qeyri-sabit məzənnə siyasəti həmin valyutalara inamın azalmasına səbəb olur. Ekspertlərin qənaətincə, ölkədə baş verən makroiqtisadi proseslər manatın sabitliyinin davam edəcəyini göstərir. Bu vəziyyətdə manatın xarici ticarət dövriyyəsində isifadəsi zərurətə çevrilir. Bunu ilk olaraq Türkiyə ilə həyata keçirmək mümkündür.
Ramil QULİYEV
