Son günlərdə dünya enerji bazarlarında qiymətlıərin yenidən kəskin dəyişməsi müşahidə edilir. Bu fonda fikirlər səslənir ki, enerji resurslarının bahalaşması davamlı xarakter alacaq. Məsələn, Rusiyanın “Rosneft” şirkətinin vitse-prezidenti Atabəy Kərimov bəyan edib ki, 2022-ci ilin ilk yarısının sonlarına doğru neftin qiyməti 120 dollara çata bilər. O, uzunmüddətli perspektivdə qiymətlərin şirkət üçün əlverişli olduğunu bildirib.
Rusiyanın “LUKoil” şirkətinin prezidenti Vahid Ələkbərov da neftin qiyməti ilə bağlı maraqlı fikirlər səsləndirib. V.Ələkbərov qeyd edib ki, “LUKoil” şirkəti gələn ilin büdcəsində neftin bir barrelinin qiymətini 60 dollar səviyyəsində hesablayıb və əlavə edib ki, koronavirus pandemiyası ilə bağlı qeyri-müəyyən vəziyyət və məhdudiyyətlərə görə qiymət dəyişə bilər: “Biz neftin qiymətinin yüksək olmasında maraqlı deyilik. Bizim və “OPEC+” təşkilatının məqsədi ilk növbədə tələbatı təmin etməkdir. Buna görə də neftin qiymətinin kəskin qaldırılması “OPEC+” ölkələrinin strateji məqsədlərinə daxil deyil”. Hazırda isə dünya bazarında neft qiymətlərində artım qeydə alınır. Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı xam neftin qiyməti 0,97 dollar, yaxud 1,17 % artıb. “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 83,9 dollar təşkil edib. Bu qiymət Azərbaycanın maraqlarına və qiymət siyasətinə uyğundur. Xatırladaq ki, bu il neftin büdcə qiyməti 45 dollardan götürülüb. Lakin ilin ötən dövründə orta qiymət bundan xeyli yüksək olub. Gələn il isə neftin büdcə qiyməti 50 dollar hesablanıb. Amma gələn il ərzində də qiymətin bundan yüksək olması gözlənilir. Bu arada Milli Məclisin artıq ilk oxunuşda qəbul etdiyi "2022-ci il dövlət büdcəsi zərfi haqqında” qanun layihəsində neft qiyməti ilə bağlı maraqlı nüanslar yer alıb. Burada qeyd edilir ki, neftin qiymətinin 5 dollar aşağı düşməsi icmal büdcə gəlirlərinin proqnozla müqayisədə illik təqribən 1,4 milyard manat azalmasına gətirib çıxarır. Məlumata görə, neftin bir barrelinin satış qiyməti 30 dollaradək düşərsə, icmal büdcəsinin proqnozlaşdırılan gəlirlərinin 5,8 milyard manat az olmasına səbəb ola bilər. Neft qiymətlərinin büdcədə nəzərdə tutulduğu 50 dollar ssenarisindən 15 dollar və daha çox enməsi və 1 il ərzində həmin səviyyədə qalması əlavə borclanmanın və ya Dövlət Neft Fondundan transfertin, yaxud da qeyd edilən hər iki tədbirin kombinasiyasının həyata keçirilməsini şərtləndirir. Bu halda xərclərin azaldılması, ilk növbədə, büdcə qanunvericiliyinə uyğun olaraq, müdafiə olunmayan xərc maddəsində investisiya xərclərinin aşağı salınması hesabına təmin edilməli olacaq. Göründüyü kimi, neftin qiymətinin aşağı səviyyədə olması risqin qarşılanması məqsədilə büdcənin gəlir və xərcləri hesablanarkən neft qiymətlərində mühafizəkar yanaşmanı zəruri edir. Hesablamalar göstərir ki, 2022-ci ildə neftin bir barrelinin qiyməti 55 dollar səviyyəsində olduğu halda, ARDNF-in gəlir və xərcləri arasında tarazlığın təmin olunması mümkündür. Amma yuxarıda qeyd edildiyi kimi, gələn il neft qiymətləri Azərbaycan büdcəsində nəzərdə tutulduğundan azı 2 dəfə artıq olacaq. Bu da Azərbaycana əlavə manevr imkanları yaradacaq.
Qaz qiymətləri də Azərbaycan üçün olduqca əlverişli həddədir. Belə ki, keçirilən son hərraclar zamanı Avropada qazın 1 000 kubmetrinin qiyməti bu il oktyabrın axırından ilk dəfə olaraq 1150 dolları ötüb. 17 noyabr tarixində Avropanın ən likvid virtual satış mərkəzi sayılan Niderlandın "Title Transfer Facility"də (TTF) dekabr razılaşmalarının qiyməti 1152 dollar təşkil edib, bu da öncəki hesablama qiyməti ilə müqayisədə 4,7% çoxdur. Qaz qiymətlərinin gələn ilin ikinci yarısınadək artmasının davam etməsi gözlənilir. Ümumiyyətlə, beynəlxalq enerji institutlarının araşdırmaları göstərir ki, təbii qaz qarşıdakı 30 il ərzində dünya enerji bazarında əhəmiyyətli paya malik olacaq. OPEC-in proqnozlarına görə, 2045-ci ilə qədər neft və qaz ümumi enerji kompleksinin 50 %-dən çoxunu təşkil edəcək. Enerji siyasətində qlobal tendensiyaları nəzərə alan Azərbaycan həm neft, həm də qaz layihələrində ardıcıl məqsəd güdür: daxili, regional və qlobal səviyyədə enerji təhlükəsizliyinə, sabitliyə, əməkdaşlığa və inkişafa xidmət etmək. Bu məqsədin bariz təzahürü olan nəhəng “Cənub Qaz Dəhlizi” ötən il dekabrın 31-də istifadəyə verilib. Layihə təkcə tarixi nailiyyət deyil, həmçinin qonşularımız və Avropa üçün enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və enerji təhlükəsizliyi baxımından çox əhəmiyyətlidir. Burada o da xüsusi qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycanın böyük qaz ehtiyatlarına əsaslanan yeni təbii qaz mənbəyi artıq Avropa bazarındadır. Bu ilin ilk on ayı ərzində Azərbaycan bu marşrutla 14 milyard kubmetrdən çox təbii qaz ixrac edib və bu həcmin təxminən yarısı Avropa istehlakçıları tərəfindən istifadə edilib. Bu fonda Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən layihələr regionun və Avropanın enerji xəritəsini formalaşdırır. Burada Azərbaycanın əsas məqsədi bu prosesdə istehsalçı, tranzit və istehlakçı ölkələr arasında güclü əməkdaşlığa nail olmaqla enerji təhlükəsizliyini təmin etmək və qlobal inkişafa töhfə verməkdir. Belə vəziyyətdə enerji resurslarının yüksək qiyməti Azərbaycanın bu müstəvidə fəaliyyət istiqamətlərini də genişləndirməyə imkan verir.
Ramil QULİYEV
