Türkmənistan, Azərbaycan və Türkiyə Şərq-Qərb istiqamətində etibarlı nəqliyyat və enerji körpüsünün formalaşmasında qabaqcıl və fəal mövqe tutur. Bu barədə Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov "TRT World" telekanalına müsahibəsində bildirib.
Berdiməhəmmədov qeyd edib ki, burada söhbət ilk növbədə enerji, nəqliyyat və kommunikasiya kimi strateji istiqamətlərdən gedir: “Əminəm ki, Türkmənistan, Azərbaycan və Türkiyə Şərq-Qərb istiqamətində etibarlı nəqliyyat və enerji körpüsünün formalaşmasında qabaqcıl və fəal mövqe tuturlar". O, həmçinin, Türkmənistanın Türk Şurasında müşahidəçi qismində üzvlüyünün bu təşkilatın fəaliyyətinə və onun çərçivəsində siyasi, ticari-iqtisadi, mədəni-humanitar əlaqələrin inkişafına töhfə verəcəyinə əminliyini ifadə edib. Müsahibə əsnasında Berdiməhəmmədov ölkəsinin enerji, nəqliyyat və ticarət sahəsində, o cümlədən Əfqanıstan-Türkmənistan-Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə nəqliyyat marşrutu layihələrindən də bəhs edib. Berdiməhəmmədov onu da qeyd edib ki, yaxın zamanda Azərbaycan, Türkmənistan və Türkiyə prezidentlərinin görüşü olacaq. Onun sözlərinə görə, üç ölkə arasında münasibətlərin hazırkı vəziyyəti siyasi, iqtisadi, ticari və humanitar istiqamətlər üzrə üçtərəfli əməkdaşlığı səmərəli şəkildə inkişaf etdirməyə və yaxşılaşdırmağa imkan verir: “Qarşıdan gələn üçtərəfli zirvə görüşündə söhbət ilk növbədə enerji, nəqliyyat, kommunikasiya və digər strateji istiqamətlərdən gedəcək. Üç ölkənin potensialının bir araya gətirilməsi, ümumi resurslardan, coğrafi, sənaye və texnoloji imkanlardan istifadə təkcə milli iqtisadiyyatın inkişafına güclü təkan verməyəcək, həm də bütün Avrasiya məkanında yeni perspektivlər yarada bilər”.Xatırladaq ki, Türkmənistan, Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin görüşü 2021-ci ilin avqust ayında Xəzərin Türkmənistan sahillərində yerləşən "Avaz" milli turizm zonasında keçirilməli idi. Lakin sonradan bu görüş təxirə salındı. İndi isə Berdiməhəmmədovun açıqlamasından bəlli olur ki, sözügedən görüş baş tutacaq və burada enerji, nəqliyyat, kommunikasiya əlaqələri əsas müzakirə predmetləri sırasında yer alacaq. Ekspertlər bildirir ki, indiki halda üç ölkə üçün perspektiv hədəf “Transxəzər” qaz kəməri layihəsi və “Transxəzər” nəqliyyat marşrutudur. “Transxəzər” Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun məqsədi Çin, Orta Asiya, Xəzər dənizi, Qara dəniz hövzələri və Avropa ölkələri arasında yük daşımaları dövriyyəsini Azərbaycan üzərindən hər iki istiqamətdə artırmaq, onun rəqabət qabiliyyətliliyini gücləndirməkdir. “Transxəzər” dəhlizi üzrə yük daşımalarının coğrafiyası Çin-Qazaxıstan sərhədindən başlayaraq, Azərbaycan (Bakı-Ələt-Böyük Kəsik) və Gürcüstandan (Batumi və Poti) keçməklə Qara dəniz hövzəsi ölkələri olan Türkiyə, Ukrayna, Rumıniya və Bolqarıstan üzərindən Avropaya qədər uzanır.
Bununla yanaşı, “Transxəzər” qaz kəməri də Azərbaycan, Türkmənistan və Türkiyə üçün indi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. “Transxəzər “qaz kəməri layihəsi çərçivəsində təbii qazın Türkmənbaşı limanından Xəzər dənizinin dibi ilə çəkiləcək 300 km-lik boru xətti vasitəsilə Səngəçal terminalına çatdırılması və illik həcmin 32 milyard kubmetr olması planlaşdırılır. İlk dövrlərdə Türkmənistanın infrastruktur problemləri “Transxəzər” qaz kəmərinin reallaşmasına əngəl törətsə də, 2016-cı ildən etibarən Şərq-Qərb qaz kəmərinin fəaliyyətə keçməsi ilə bu maneə aradan qaldırılıb. Türkmənistanın şərqində yerləşən ölkənin ən böyük qaz ehtiyatlarının gələcəkdə Qərb bazarlarına çıxarılması baxımından Şərq-Qərb boru kəməri əhəmiyyətli rol oynamaqdadır. Qazaxıstan və Özbəkistanın da layihədə mümkün iştirakı ilə Mərkəzi Asiya ölkələrindən illik təxminən 50 milyard kubmetr təbii qazın Azərbaycan üzərindən Avropaya nəqli həyata keçirilə bilər. Azərbaycanın uğurla başa çatdırdığı “Cənub Qaz Dəhlizi” bunun üçün əlverişli şərait yaradır. Qeyd edək ki, 2015-ci ildə Azərbaycan,Türkiyə və Türkmənistan Avropa İttifaqı ilə enerji sahəsində uzunmüddətli əməkdaşlıqla bağlı bəyannamə imzalayıb. Bu, elə özündə “Transxəzər” qaz kəmərinin reallaşmasını nəzərədə tutur. Onu da xatırladaq ki, cari il yanvarın 21-də Azərbaycanla Türkmənistan arasında Xəzər dənizində “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənilməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Bununla Xəzərdə hər iki ölkənin yeni müstəqillik tarixindən bəri özünü göstərən mühüm bir problem həll edilib. Uzun illərdər Türkmənistanla Azərbaycan arasında mübahisə predmeti olan “Kəpəz” (türkmən versiyasına görə “Sərdar”) yatağının karbohidrogen ehtiyatlarının birgə istismarı həyata keçiriləcək. Tərəflər daha əvvəl aparılmış danışıqlarda yatağı iki ölkənin dostluğunun və getdikcə dərinləşən tərəfdaşlığının rəmzi olaraq “Dostluq” adlandırıb.
Digər tərəfdən, yataqdan hasil olunacaq neft və qaz Azərbaycanın mükəmməl və əhatəli infrastrukturu və ixrac kəmərləri vasitəsilə daşınacaq. Bu da neft və qaz ixracatçısı olan Azərbaycanın həm də tranzit ölkə kimi əhəmiyyətini artıracaq. Bunun ardınca tərəflərin “Transxəzər” layihəsini də həyata keçirməsi tamamilə gözlənilən hesab edilir. Ekspertlər tərəflərin indiki halda enerji məsələsinə xüsusi diqqət yetirməsini səbəbsiz saymır. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində bu sahədə əməkdaşlıq əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşəcək. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ötən ilin sonunda Azərbaycan qazının Avropaya çatdırılması reallaşıb. Bu isə həm Türkmənistanın, həm də Avropanın özünün diqqətini cəlb edir. Belə ki, türkmən tərəfi üçün Azəbaycan üzərindən öz qazını Avropaya çatdırmaq indi daha cazibədardır. Avropa da Azərbaycan üzərindən daha çox qaz almaq isətyir və belə mənbə qismində də məhz Türkmənistan çıxış edir. Bu mənada, məşhur “Transxəzər” kəmərinə maraq daha da artır. Aydındır ki, “Transxəzər” kəməri çəkilsə, Avropa üçün Xəzər daha maraqlı olacaq. O da faktdır ki, “Transxəzər” qaz kəməri Türkmənistan mavi yanacağının Xəzər dənizindən nəql edilməsinin iqtisadi baxımdan yeganə məqsədəuyğun üsuludur, çünki maye qazın belə qısa məsafədə dəniz yolu ilə nəql edilməsi sadəcə sərfəli deyil. Eləcə də “Cənub Qaz Dəhlizi”nin layihə gücünün 31 milyard kubmetrə bərabər olduğunu nəzərə alsaq, “Transxəzər” qaz kəmərindən qaz nəqlini daha da artırmaq mümkün olacaq. Bu prosesdə Türkiyə də tranzit ölkə kimi maraqlıdır.
Samirə SƏFƏROVA
