Müasir texnologiyanın inkişaf etdiyi və ətraf mühitin mühafizəsinin daha da aktuallaşdığı bir dövrdə alternativ yanacaqla işləyən nəqliyyat vasitələrinə diqqət daha da artmaqdadır. Bu fonda xüsusi qeyd etmək lazım gəlir ki, 2015-ci ildə qəbul edilən Paris İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasında elektriklə çalışan bütün növ avtomobillərin istifadəsinin genişləndirilməsi ən mühüm məsələlərdən biri kimi qarşıya qoyulub. İndi bir çox dünya ölkələri qeyd edilən istiqamətdə mühüm addımlar atır. Məsələn, ABŞ-da 2035-ci ildə daxili yanacaq mühərrikli avtomobillərin satışına qadağa qüvvəyə minəcək.
Qlazqoda keçirilən iqlim konfransı (COP26) çərçivəsində ABŞ prezidentinin iqlim üzrə xüsusi nümayəndəsi Con Kerri bildirib ki, 2030-cu ilə kimi ABŞ bazarında satılan avtomobillərin 50 %-i, 2035-ci ilə kimi isə 100 %-i elektromobil olacaq: "Ford” və “General Motors” kimi şirkətlər artıq bunun altından imza atıb. Digər avtomobil istehsalçısı “Stellantis” də elektrikli avtomobillərin satışını artırmaq istəyir. Lakin şirkətlərin nümayəndələri bəyan edir ki, belə iddialı planın həyata keçirilməsi ancaq istehlak tələbi, həmçinin infrastrukturun inkişafı üçün stimullaşdırıcı tədbirlər şəklində dövlət dəstəyi olacağı təqdirdə realdır". Bu arada məlum olub ki, Danimarkada da 2030-cu ildə daxili yanma mühərrikli avtomobillər qadağan ediləcək. Böyük Britaniya hökuməti 2030-cu ilədək ölkədə benzin və dizel yanacağı ilə işləyən yeni avtomobillərin satışını qadağan etməyi planlaşdırır. Əvvəlcə Britaniya hökuməti bu qadağanı 2040-cı ilə qədər tətbiq edəcəkdi, lakin sonradan Nazirlər Kabineti 2035-ci ilədək benzin və dizel mühərrikli yeni minik avtomobillərinin satışına son qoymaq niyyətində olduğunu bildirib. İndi isə səlahiyyətlilər 2030-cu ilədək sözügedən avtomobillərin satışlarından imtina etmək niyyətindədir. Eyni zamanda, hibrid avtomobillər 2035-ci ildə qadağan olunmuş siyahıya daxil ediləcək. Fransa, Almaniya, digər bir sıra Avropa ölkələri dizel və benzin mühərriklərindən imtina etməyə hazırlaşır. Dünyada ən çox əhaliyə malik Çin də elektriklə çalışan bütün növ avtomobillərin istifadəsi sahəsində xüsusilə fərqlənir. İndiyə kimi bununla bağlı Çində dövlət tərəfindən bir sıra böyük miqyaslı layihələr həyata keçirilib, strateji yol xəritələri hazırlanıb.
Mövcud durumda postneft dövrünə qədəm qoyan Azərbaycanda da dünyanın bir çox ölkələrindəki kimi elektrik mühərriki ilə işləyən avtomobillərin istifadəsinin genişlənəcəyi gözlənilir. Lakin elektromobillərin şəbəkələşmiş şəkildə istifadəsi üçün münasib infrastruktur və qanunvericilik mütləq şərtlərdir. Elektromobillərin dünyada yalnız son bir neçə ildə populyarlaşdığını nəzərə alsaq, Azərbaycandakı mövcud vəziyyətin bu tip avtomobillərin istifadəsi üçün elə də münasib olmaması təəccüblü deyil. Azərbaycanda mövcud infrastruktur elektromobillərin şəbəkələşmiş şəkildə istifadəsi üçün münasib olmasa da, bu sahədə də müəyyən addımlar atılıb. Məsələn, 2014-cü ildən etibarən “SOCAR Petroleum” şirkəti tərəfindən Bakıda bir neçə şarj məntəqəsi quraşdırıllb. Yanacaqdoldurma məntəqəsində quraşdırılan avadanlıqlar eyni zamanda iki avtomobili şarj etməyə imkan verir. Lakin Azərbaycan ərazisində belə şarj məntəqələrinin sayı həddən artıq azdır, qeyri-şəhər tipli yaşayış yerlərində və magistral yollarda şarj məntəqələri quraşdırılmayıb ki, bu da elektromobillərin şəbəkələşmiş şəkildə istifadəsinə maneə törədir. Dünya təcrübəsində təşviqləndirici addımlar kimi elektromobil alıcıları və satıcılarına müxtəlif tipli güzəştlər tətbiq edilir, maddi dəstək göstərilir. Təbii ki, belə təşviqləndirici addımların reallaşdırılması üçün qanunvericilik yenilənməli və yeni qanunlar tətbiq edilməlidir. Azərbaycanda bu istiqamətdə artıq idxal rüsumları ilə bağlı müəyyən güzəştlər tətbiq edilməkdədir. Məsələn, Azərbaycana elektromobillərin gətirilməsi zamanı onlara aksiz vergisi tətbiq olunmur, çünki bu nəqliyyat vasitələrində daxili yanma mühərriki mövcud deyil. Xatırladaq ki, aksiz vergisi daxili yanma mühərrikinin həcminə görə hesablanır. Eynilə, daxili yanma mühərrikinin olmamasına görə, mühərrikin işçi həcminə görə tutulan gömrük rüsumu da sıfıra bərabədir. Nəticədə, elektromobil idxal edən fiziki və hüquqi şəxslər yalnız ƏDV, əməliyyat və vəsiqə haqqı rüsumlarını ödəyir ki, bu da ümumi alış qiymətinin aşağı enməsinə gətirib çıxarır. Adıçəkilən maddi güzəşt təqdirəlayiqdir, ancaq bu istiqamətdə görülməli işlər çoxdur. Məsələn, belə avtomobilləri almaq istəyənlər güzəştli kreditlərlə təmin olunmalıdır. Elektromobillərin satış qiymətinin bir çox hallarda benzin və dizellə çalışan modellərə nisbətən daha yüksək olması bir çox ölkələrdə dövlət subsidiyasının tətbiqinə səbəb olub. Azərbaycanda da oxşar şəkildə müvəqqəti subsidiyalar tətbiq edilməsi vacibdir. İnfrastrukturun münasib hala gətirilməsi məsələsi də həllini tapmalıdır. Digər növ ekoloji təmiz avtomobillərin kreditləşdirilməsi də sadələşdirilməlidir. Vergi Məcəlləsinə təklif edilən dəyişikliyə görə isə, istehsal tarixi 3 ildən, mühərrikinin həcmi 2 500 kubsantimetrdən çox olmayan hibrid avtomobillərin Azərbaycana idxalı və satışı gələn il yanvarın 1-dən 3 il müddətinə əlavə dəyər vergisindən azad ediləcək. Bu da belə avtomobillərin sayının artması baxımından vacibdir. Hesab olunur ki, bu gedişlə Azərbaycan da tədricən dizel və benzin mühərrikli avtomobillərdən imtina edə bilər.
Ramil QULİYEV
