“Biz hesab edirik ki, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Rusiya, Ermənistan və İranın iştirakı ilə “3+3” formatının işə salınması üzrə planları praktiki müstəviyə keçirməyin vaxtı çatıb”. Bunu Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova brifinq zamanı deyib.
Onun sözlərinə görə, çoxşaxəli regional əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi bu formatın bütün mümkün iştirakçılarının mənafeyinə uyğundur: "Biz o fikirdəyik ki, “3+3” formatı regionun bütün dövlətlərinin maraqlarına cavab verir". Rusiya XİN rəsmisi “3+3” platforması ilə bağlı planı əməli müstəviyə keçirmək vaxtının gəldiyini də bir daha vurğulayıb. O bildirib ki, hazırda Gürcüstan bu məşvərətçi mexanizmdə iştirakına dair ziddiyyətli bəyanatlar verir: “Amma bu, suveren bir ölkənin mövqeyidir. Biz ondan çıxış edirik ki, “3+3” formatı regionun bütün ölkələrinin maraqlarına cavab verir”. Beləliklə, bu açıqlamadan görünür ki, Rusiya “3+3” formatının artıq praktiki fəaliyyətində maraqlıdır. Bu da Azərbaycanın istəklərinə uyğundur. Hesab edilir ki, bu formatın işə düşməsi Ermənistanla sərhəd məsələlərinin həllini, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsini, digər kommunikasiyaların açılmasını tezləşdirəcək. Bunu Qafqaz İnstitutunun direktoru, politoloq Aleksandr İsgəndəryan da qəbul edir: “Müharibədəki məğlubiyyətdən sonra Ermənistana təzyiqlər növbəti mərhələyə keçir. Təzyiq güclüdür, möhkəmlənir. Ümumiyyətlə, azərbaycanlıların, türklərin istədiyi budur, amma biz Azərbaycandan Türkiyəyə gedən yoldan danışırıq, niyə bu problemi sözlə ört-basdır edirik? ATƏT-in Minsk Qrupunun hər üç həmsədrinin, ən əsası isə Rusiyanın istədiyi budur. Bu baxımdan Ermənistana təzyiq də ürəkaçan deyil”. O, regionda yolların və kommunikasiyaların açılması prosesi ətrafında cərəyan edən proseslərlə də bağlı fikirlərini bölüşüb. Erməni politoloq vurğulayıb ki, bu proseslərdə termin və sözlər həlledici rol oynamır və siyasi diskursda aydın terminlərin yoxluğu vəziyyəti dəyişmir: “Termin mübarizəsi, söz mübarizəsi var. İstədiyiniz kimi adlandırın – dəhliz, yol, hətta cığır. Söhbət Azərbaycandan Türkiyəyə Ermənistan ərazisindən keçən, təhlükəsizliyini qeyri-ermənilərin həyata keçirəcəyi yerüstü keçiddən gedir. Prinsipcə, dünya praktikasında belə yerüstü keçidlərə “dəhliz” deyilir. Cəhənnəmə ki, nə olur-olsun, ona dəhliz deyilməsin, amma söhbət məhz bundan gedir”. Onun fikrincə, əslində, məsələ artıq həll olunub, hazırda texniki problemlər müzakirə olunur: “Artıq texniki problemlərdən danışırıq: necə tikiləcək, kim tikəcək, rüsum nə qədər olacaq və sair”. Ermənistan Respublikaçılar Partiyasının sədr müavini Armen Aşotyan da bildirir ki, noyabrın 10-da imzalanan sənəddə artıq mövcud dəhliz məntiqi var. Onun sözlərinə görə, 9-cu bənddə yazılıb ki, Azərbaycanı Naxçıvana bağlayan nəqliyyat yoluna rus sərhəd qoşunları tərəfindən nəzarət olunacaq: “Yəni Ermənistan artıq öz suverenliyinin bir hissəsini bu yola güzəştə gedib. Dəhliz olacaq, müzakirə ona kimin nəzarət edəcəyi barədədir”. O bildirib ki, Ermənistan bu vəziyyətə düşüb, çünki ötən ilin 9 noyabrından sonra erməni xalqı dağıdıcı, fəlakətli, minlərlə canlı itkiyə və ərazi itkisinə görə cavabdeh olan yaramaz qrupu uzaqlaşdıra bilməyib: “Nikol “Zəngəzur sərhədindən qoşunumuzu geri çəkməmək halında yeni müharibə başlaya bilərdi” söyləməklə yalan danışır. Bakının istədiyi “3+3” formatı reallaşacaq. Əgər sən öz milli marağını irəli apara bilmirsənsə, istənilən format, özü də yeni format problemli olur”.
Ermənistan parlamentinin “Hayastan”fraksiyasının deputatı, “Daşnaksütyun” Partiyasının üzvü Tadevos Avetisyan isə məsələyə daha bədbin prizmadan yanaşır: “Dərinləşən geosiyasi və təhlükəsizlik problemləri və qeyri-müəyyənliklər, mövcud hakimiyyətin onlarla mübarizədə aşkar acizliyi həm də ölkəmizin iqtisadi təhlükəsizliyi və davamlı inkişafı üçün əhəmiyyətli risqlərə çevrilib”. Onun sözlərinə görə, son seçkilərdən sonra Ermənistanın fəaliyyətdə olan hakimiyyəti 5 illik proqramında regionun blokadadan çıxarılması məqsədini Ermənistanın qarşılıqlı şəkildə birgəyaşayışının əsası kimi formalaşdırıb, həmçinin Türkiyə və Azərbaycanın konstruktiv mövqeyini gözləyib: “Türkiyə-Azərbaycan kapitalının Ermənistanın iqtisadi sistemini tamamilə uda biləcəyi ilə bağlı real və idarəolunmaz risqlər var”. Rusiyalı ekspert Qriqori Trofimçuk isə bütün bunları təsadüf saymır. Onun fikrincə, ermənilərin son bir ildə dünyagörüşü kəskin şəkildə dəyişib, onlar real güc təmsil etmədiklərini anlayıblar: “Əslində, ermənilər özləri də başa düşüblər ki, real qüvvəyə sahib deyillər və bundan başqa, Ermənistan indi daha çox çökə bilər. Bu ona görə deyil ki, Azərbaycan ordusu İrəvanı da ala bilər, sadəcə ona görə ki, ermənilər xəritədən faktor kimi yoxa çıxırlar. Üstəlik, yəqin ki, bu qorxulu səslənir, lakin ermənilərə nə onların dini tarixi atributları, nə də əsas diqqət yetirdikləri inancları kömək etdi”. Rusiyalı tarixçi və politoloq Oleq Kuznetsov isə qeyd edir ki, Ermənistan Azərbaycanın istəklərini qəbul etməyə məcburdur: “Azərbaycan Cənubi Qafqaz regionunun hegemonuna çevrilib. Bir il əvvəl Qarabağ uğrunda gedən müharibədə Azərbaycan sarsıdıcı hərbi-texniki və mənəvi-psixoloji qələbə qazandı və heç kim bu faktı inkar edə bilməz”. Onun sözlərinə görə, bu gün Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında əldə etdiyi qələbədən sonra regionda çox ciddi dəyişikliklər baş verir, ictimai-siyasi və sosial-iqtisadi müstəvidə aktiv və dayanıqlı proses gedir: “Hazırda biz hamımız əmək qabiliyyətli və reproduktiv erməni əhalisinin təkcə Qarabağdan deyil, faktiki olaraq Ermənistandan da köçməsini müşahidə edirik ki, bu da, istər-istəməz. bu ölkənin Gürcüstan səviyyəsinə, hətta aşağı düşməsinə gətirib çıxaracaq”.
Ramil QULİYEV
