Aparılan hesablamalar göstərir ki, bu ilin yanvar-sentyabr aylarında ölkədən 14 milyard 927,1 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. Dövlət Gömrük Komitəsindən verilən məlumata görə, ixrac edilən təbii qazın dəyəri isə 2 milyard 951,4 milyon ABŞ dolları olub.
Xatırladaq ki, 2020-ci ilin eyni aylarında Azərbaycandan 10 milyard 154,4 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilmiş, həmin ixracın dəyəri 1 milyard 891,6 milyon dollar olmuşdu. Lakin bu il ixrac qazının həcmi və gətirdiyi gəlir əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Azərbaycan qazının əsas alıcısı qismində isə Türkiyə və Avropa çıxış edir. Amma daha çox gəlir Avropa bazarında satılan qaz hesabına əldə olunur. Belə ki, bu ilin 9 ayında ölkəmizdən İtaliyaya dəyəri 1 milyard 267,9 milyon dollar olmaqla 3 milyard 995,4 milyon kubmetr, Yunanıstana 163,7 milyon dollarlıq 501,7 milyon kubmetr, Bolqarıstana isə 25,5 milyon dollarlıq 166 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. Hesabat dövründə Türkiyəyə 1 milyard 206,7 milyon dollarlıq 7 milyard 832,9 milyon kubmetr, Gürcüstana 280,9 milyon dollarlıq 2 milyard 261,5 milyon kubmetr qaz ixrac olunub. Qarşıdakı dövr ərzində Avropaya satılan qazın həcmində ciddi artım proqnozlaşdırılır. Məhşur "The Economist" jurnalı da yazır ki, Avropa Rusiya qazından tamamilə imtina edə bilməyəcək, lakin o, "Qazprom"a alternativlər axtarmalıdır. Bildirilir ki, Rusiyadan tədarüklərə alternativ olaraq yalnız "Cənub Qaz Dəhlizi" nəzərdən keçirilə bilər ki, bu da Azərbaycandan İtaliyaya ildə 10 milyard kubmetrə qədər qaz tədarük etməyə imkan verəcək. Vurğulanır ki, bu layihə bəzi ölkələrdə Rusiya qazının payını azaltmağa kömək edəcək, məsələn, Bolqarıstanda tələbatın 33 faizini Azərbaycandan mavi yanacağın tədarükü ilə təmin etmək olar. Avropaya daha çox qaz satışı Azərbaycan üçün daha çox gəlir əldə edilməsi deməkdir.
Qazla yanaşı, neft satışı da Azərbaycanın gəlirlərinin artımına ciddi təkan verir. Məsələ burasındadır ki, dünya bazarlarında neft də sürətlə bahalaşır. Hətta “Bank of America”nın yeni proqnozunda deyilir ki, gələn ilin iyun ayının sonuna kimi “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 120 ABŞ dollarına kimi arta bilər. Bankın analitikləri hesab edir ki, benzinə olan yüksək tələb, emalla bağlı məhdud güclər fonunda neftin qiymət artımı sürətlənə bilər. Qeyd edilir ki, qlobal enerji böhranı dünya üzrə təbii qaz və kömürün qiymətlərinin kəskin artımına gətirib çıxarıb. Bu proses müəyyən müddət davam edəcək. Neft hasilatçısı kimi belə vəziyyətdə Azərbaycan daha çox gəlir əldə edəcək. Fransa Beynəlxalq və Strateji Münasibətlər İnstitutunun eksperti Frensis Perren bildirir ki, 2021-ci ilin oktyabrından neft qiymətləri xeyli artıb: “Lakin neft şirkətləri bir neçə səbəbdən hələ ehtiyatlı davranırlar: neft qiymətlərinin kəskin aşağı düşdüyü son iki dövrü unutmaq çətindir. Koronavirus pandemiyası qlobal səviyyədə hələ bitməyib. Bu şirkətlərin çoxu 2020-ci ildə böyük itkilərlə üzləşib, onlar maliyyə vəziyyətlərini yaxşılaşdırmaq, borclarının bir hissəsini ödəmək və səhmdarlarını daha yüksək dividendlər və səhmlərin geri alınması ilə təmin etmək istəyirlər".Onun sözlərinə görə, son illər kifayət qədər sərmayə qoyulmaması səbəbindən təxminən 2020-ci illərin ortalarında neft qıtlığı riski var: "Biz bu ehtimalı nəzərə almalıyıq. Bu ssenari təsdiq olunarsa, neft qiymətləri artmağa davam edəcək, çünki neft 2025-ci ildə və ondan sonra da ən mühüm enerji mənbəyi olaraq qalacaq. Eyni zamanda, bu fonda neftin qiymətinin 100 dollara, yoxsa 150 dollara çatacağını söyləmək mümkün deyil". Hollandiyanın VEROCY konsaltinq şirkətinin həmtəsisçisi, siyasi risqlər və enerji üzrə ekspert Siril Viddershoven hesab edir ki, bütün dünyada neft və qaz hasilatına investisiyaların azalmasının davam etməsi narahatlıq doğurur. Çünki bu, nəinki gələcək neft və qaz hasilatını məhdudlaşdırır, həm də hazırda ümumi istehsal imkanlarına təsir göstərir.O qeyd edib ki, əgər dünyada karbohidrogenlərə tələbat artarsa, təkliflər böhranı daha da artacaq və bu, neft qiymətlərinin bahalaşmasına səbəb olacaq. 2021-2022-ci illər üçün mümkün qiymət diapazonları bir barrel üçün 100-110 dollar arasında dəyişəcək. Neft sənayesində əsaslı xərclər indi bir neçə il əvvəlkindən xeyli aşağıdır. Bir çox ekspertlər hesab edir ki, bu tendensiya neft şirkətlərinin iqlim dəyişikliyi və yaşıl enerjiyə keçid səbəbindən artıq neft və qaz hasilatına böyük məbləğdə vəsait yatırmaq niyyətində olmadığından irəli gəlir. İstehsalata investisiyaların azaldılması bu onilliyin sonunda xam neft üzrə təkliflərin çatışmazlığına gətirib çıxara bilər. Bu da qarşıdakı illər ərzində qiymət artımını sürətləndirəcək. Eyni şey təbii qaza da aiddir. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan neft və qaz satışından qarşıdakı illər ərzində də yüksək gəlir əldə edəcək.
Ramil QULİYEV
