Dünya Bankı “Millətlərin Dəyişən Sərvəti 2021: Gələcək üçün Aktivlərin İdarə Edilməsi” hesabatını və yenilənmiş məlumat bazasını yayımlayıb. Hesabatın metodologiyasına görə, hər bir ölkənin sərvəti dörd komponentin cəmindən formalaşır.
Hesabatda qeyd edilir ki, Azərbaycanda sərvətin formalaşmasında insan kapitalının payı çox azdır. Dünya üzrə qlobal sərvətlərin 64 faizini insan kapitalı formalaşdırdığı halda, Azərbaycanda bu göstərici cəmi 23 faizdir. Hətta aşağı gəlirli ölkələr qrupunda sərvətlərin formalaşmasında insan kapitalının payı 50 faizə yaxındır. Həmin ölkələr belə Azərbaycanın göstəricilərini iki dəfə üstələyir. Azərbaycanın insan kapitalı ilə bağlı göstəriciləri region ölkələrindən də geridir. Məsələn, sərvətlərin formalaşmasında insan kapitalının payı Ermənistanda 60 faiz, Gürcüstanda 47 faizdir. Sərvətlərlə bağlı Dünya Bankının bundan öncəki hesabatında da Azərbaycanda insan kapitalının payı aşağı idi. Həmin hesabata görə, insan kapitalı qlobal sərvətlərin 64, yüksək gəlirli ölkələrin sərvətlərinin 70, aşağı gəlirli ölkə sərvətlərinin isə 41 faizini təşkil etdiyi halda, Azərbaycanda sərvətlərin formalaşmasında insan kapitalının payı cəmi 14 faiz - aşağı gəlirli ölkələrin göstəricisindən də təxminən üç dəfə aşağı olub.
Maraqlıdır, Azərbaycanda sərvətlərin formalaşmasında insan kapitalının payı niyə bu qədər aşağı səviyyədədir?
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən İqtisadi Resursların Öyrənilməsi Mərkəzinin direktoru Ruslan Atakişiyev bunun səbəblərini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “İnkişaf etmiş ölkələrdə ÜDM-nin formalaşmasında insan kapitalının rolu hardasa 80 faiz həddindədir. Bu o deməkdir ki, ölkədə məhsulun formalaşmasında insanların intellektual potensialı vacib rol oynayır. Bura kəşflərdən tutmuş, müəllimlərin ölkə daxilində, xaricində intellektual əməyinə və digər məsələlərə görə pul qazanması daxildir. Yəni, insanlar beyin məhsulu hesabına daha çox qazanır. Azərbaycana gəldikdə isə bizdə əsasən xammal satışına üstünlük verilir. Bizdə intellektual bilik hesabına məhsul satışı çox azdır. Bunun bir neçə səbəbi var. Problem ondadır ki, Azərbaycandan savadlı mütəxəssislər xaricə axın edirlər. Ölkə daxilində onların öz biliklərini realizə etmək və bundan pul qazanmaq üçün şərait yoxdur. Ölkədən beyin axını da çox olanda istər-istəməz intellektual bilik hesabına nəyisə formalaşdırmaq olmur. Başqa bir tərəfdən, Azərbaycanda əqli mülkiyyət hüquqlarının qorunması ilə bağlı ciddi problemlər var. Yazdığı kitabın, çəkdiyi filimin ssenarisinin, ideyanın və digər məsələlərin hüquqlarının qorunması ilə bağlı problemlər var. İntellektual məhsul oğurluğu geniş yayıldığı üçün Azərbaycanda savadlı insanlar biliklərini paylaşmaq istəmir. Ona görə də bununla bağlı Azərbaycanda mühüt formalaşmalıdır, təhsilin səviyyəsi qalxmalıdır. Fərdin özünü realizə etməsi üçün normal, azad, rəqabətli bir zəmin olmalıdır ”.
Ekspertin fikrincə, nə qədər ki, bunlar yoxdur Azərbaycanda sərvətlərin formalaşmasında insan kapitalının payı aşağı səviyyədə olacaq.
Vidadi ORDAHALLI
