Dünya iqtisadiyyatı üçün son dövrlərdə yeni təhdidlər yaranmağa başlayıb. Söhbət dünyanın iqtisadi nəhənglərinin artan borcundan və bunun qlobal iqtisadiyyat üçün yaratdığı təhlükələrdən gedir. Bu xüsusda əsas diqqət dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malik Çin üzərində cəmləşib.
Son 10 ildə Çinin borcu kəskin şəkildə artaraq Çin hökuməti üçün ən ciddi problemlərdən birinə çevrilib. Məsələ ilə bağlı CNBC telekanalı bildirir ki, Pekin ölkənin artan öhdəliyini iqtisadi sabitlik üçün potensial təhlükə olaraq görür. Hökumət son illərdə onlardan asılılığı azaltmağa çalışsa da, koronavirus pandemiyası və onun yaratdığı böhran bu istiqamətdə işləri dayandırıb. Virusun yayılması Çinin biznesinə zərbə vurub. Belə ki, hökumət şirkətlərin kredit almasını asanlaşdırmaq məcburiyyətində qalıb. Nəticədə 2020-ci ilin üçüncü rübündə dövlət borcunun səviyyəsi rekord qırıb: Çinin ÜDM-nin təxminən 290%-ni təşkil edib. Bunu Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının məlumatları da göstərir.
Digər böyük iqtisadiyyatlar – ABŞ, Yaponiya, Avropa ölkələri də oxşar vəziyyətə düşüblər. Burada səlahiyyətlilər müəssisələrə və vətəndaşlara çətinliklərin öhdəsindən gəlməyə kömək etmək məcburiyyətində qalıb. Ancaq CNBC bildirir ki, Çinin borcunun strukturu fərqlidir: ölkə ÜDM-in 160%-dən çoxu ABŞ və Yaponiyada olduğu kimi hökumət sektorunun yox, korporativ sektorun payına düşür. COVID-19-dan sonra iqtisadiyyatın yaxşılaşması fonunda Çin borclarını məhdudlaşdırmaq səylərinə qayıdıb. Böyük Britaniyanın “Barclays” bankı mütəxəssislərinin fikrincə, Çində kreditləşmə səviyyəsinin artması 2021-ci ilin sonunadək 10-10,5%-ə qədər yavaşlayacaq. 2020-ci ilin sonunda bu göstərici 13,3%-ə bərabər idi. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına malik ABŞ-da borc 26 trilyonu keçib. Avropa ölkələrinin bir çoxunda da eyni vəziyyətdir. Bu xüsusda Azərbaycanda vəziyyət daha optimaldır. Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyev Azərbaycan ordusunun rəhbər və şəxsi heyətinin bir qrupu ilə görüşü zamanı bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib: “Bu gün heç kimdən asılı deyilik. Bu gün iqtisadi göstəricilərə görə Azərbaycan dünyada aparıcı yerlərdədir. Təkcə onu demək kifayətdir ki, bu gün inkişaf etmiş ölkələrdə xarici borc o ölkələrin ümumdaxili məhsulundan daha çoxdur. Amma Azərbaycanda xarici borc ümumdaxili məhsulun heç 20 faizini təşkil etmir. Bundan əlavə, bizim valyuta ehtiyatlarımız xarici borcumuzu 6 dəfə üstələyir”.
Aparılan təhlillər göstərir ki, ölkəmizdə prioritet hesab olunan layihələr maliyyələşdirildikdən sonra xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti azalan tendensiya üzrə davam edəcək. Hətta dövlətin borc strategiyasında qeyd olunur ki, xarici dövlət borcu üzrə geri qaytarılan öhdəliklərin cəlb olunan yeni borclardan çox olması ilə tədricən bu göstərici azalaraq 2025-ci ildə 12 faiz olacaq. İndiki halda Azərbaycanın xarici borc cəlb etməsi üçün imkanları genişdir. Ölkəmizdə xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 20 faizdən azdır ki, bu da Azərbaycanın dünyada ən yaxşı vəziyyətdə olan 10 ölkənin sırasında olduğunu göstərir. Dövlət borcu strategiyasında 2018-2025-ci illər üzrə ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin yuxarı həddinin 30 faizdən çox olmaması hədəflənir. Azərbaycan bu sahədə mövcud olduğu regionda ən yaxşı yerlərdən birini bölüşür. Bu fonda qeyd edək ki, borc məsələsində regionda ən pis hal Ermənistanda müşahidə edilir. Beynəlxalq Valyuta Fondu Ermənistan Respublikasının xarici borcunun yüksək həddə olduğu qənaətindədir. Ermənistanda xarici borcla bağlı göstəricilərin cari ildə daha da pisləşəcəyi proqnozlaşdırılır. Buna səbəb kimi COVİD-19 pandemiyasının təsiri ilə ölkədə iqtisadi aktivliyin aşağı düşməsi, büdcə kəsrinin böyüməsi və milli valyutanın ucuzlaşması ilə bağlı gözləntilərin artması göstərilir. Bu ölkədə dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 63,5 faizə çatıb. Bu, dövlət üçün ciddi risq hesab edilir. Ermənistanın Vatikandakı keçmiş səfiri, sabiq prezident Serj Sarkisyanın kürəkəni Mikael Minasyan bildirir ki, artıq Ermənistan iqtisadiyyatının defolt risqi var: “Faiz ödənişləri hər gün artır. Bu onu göstərir ki, Ermənistan nəinki yeni borc götürə, hətta beynəlxalq maliyyə institutları Ermənistan iqtisadiyyatını birbaşa nəzarətləri altına ala bilər.
Bu ilin əvvəlində hökumət 750 milyon dollarlıq avrobond payladı və bununla da dövlət borcunu 10% artırdı. Bu məbləğ iqtisadiyyatın inkişafına xərclənməli idi ki, iqtisadi fəallıq olsun, ÜDM artsın, amma məlum olduğu kimi, maaş və mükafatlara xərclənir. Hakimiyyət dəyişikliyindən sonra dövlət borcu 2.3 milyard dollar artdı və ilin sonuna kimi ÜDM-in 70 faizinə bərabər olacaq. Dövlət borcu haqqında qanunvericiliyə görə borc həddi 60 faizdir, hazırda isə Ermənistanda bu rəqəm 65 faizə yaxınlaşır. Yəni milli borc artıq qanunla müəyyən edilmiş həddi keçib. İndi hər bir Ermənistan vətəndaşının 2960 dollar borcu var. Nikolun səhvləri Ermənistan vətəndaşlarına baha başa gəlir. Həm də maliyyə baxımından”. O da məlumdur ki, xarici borcun yüksək həddi ölkənin gələcəkdə xarici maliyyə bazarlarından yeni vəsaitlər cəlb etməsini çətinləşdirə və həmin vəsaitlər üzrə tətbiq ediləcək faiz dərəcələrinin artımına səbəb ola bilər.
Ramil QULİYEV
