İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra gündəmə gələn məsələlərdən biri də regionda "Altılıq platforması"nın yaradılmasıdır. Sonuncu dəfə bu məsələ iyunun 15-də Şuşada Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən səsləndirildi.
Ekspertlər qeyd edir ki, bu platformanın Azərbaycan və Türkiyə arasında Şuşa Bəyannaməsinin imzalanmasından sonra yenidən gündəmə gətirilməsi həm də o deməkdir ki, Azərbaycan və Türkiyə həmsərhəd dövlətlərin maraqlarını nəzərə alır və regionda qarşıdurmanın olmasını istəmir. Hazırda regional əməkdaşlıqda bütün region dövlətləri eyni dərəcədə maraqlı olmasa da, belə bir formatın zəruriliyi hamı tərəfindən qəbul edilir. Çünki regionda mövcud münaqişələrin həllinə, regionun təhlükəsizliyinə, sabitliyinə və inkişifına nail olmanın yolu geniş regional əməkdaşlıq formatından keçir. Digər tərəfdən, belə platforma iqtisadi cəhətdən də olduqca vacib hesab edilir. İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin icraçı direktoru Vüsal Qasımlı bu fonda bildirir ki, Azərbaycanın Qarabağ zəfərindən sonra Cənubi Qafqazın üç ölkəsi, Türkiyə, Rusiya və İrandan ibarət altılıq və yaxud da "3+3" əməkdaşlıq platformatı gündəmə gəlib. O qeyd edir ki, “3+3” formatı ölkələrinin kəsişmə coğrafiyası – özəyi Cənubi Qafqaz, kənar halqası isə Rusiya, Türkiyə və İrandır: “Azərbaycan Cənubi Qafqazın siyasi, iqtisadi və hərbi cəhətdən lideri olmaqla bu formatın həm özəyində, həm də kənar halqasında həlledici mövqeyə malikdir. Azərbaycan Qarabağ konfliktini uğurla həll etməklə, Cənubi Qafqazda sülh, təhlükəsizlik və inkişaf üçün zəmin hazırlayıb və “3+3” formatına əsaslar yaradıb”. Onun sözlərinə görə, “3+3” formatında ölkələrin ümumi iqtisadiyyatı 3 trilyon dollara yaxındır ki, bu da ABŞ, Çin, Yaponiya və Almaniyadan sonra dünyanın 5-ci ən böyük iqtisadiyyatı deməkdir: “Alıcılıq qabiliyyəti pariteti ilə götürsək, “3+3” formatı ölkələrinin iqtisadiyyatı 8 trilyon dollara yaxınlaşır və miqyasına görə Çin, ABŞ və Hindistandan sonra 4-cü ən iri iqtisadiyyat sayılır. “3+3” formatı ölkələri 331 milyon nəfər əhalisi ilə dünyada 3-cü, ərazisinə görə isə ilk yerdədir. Bu miqyaslar onu göstərir ki, yeni format təkcə siyasi və təhlükəsizlik deyil, həm də iqtisadi baxımdan böyük potensial vəd edir. Xüsusən də qarşılıqlı sərmayə qoyuluşu, sənaye, aqrar və xidmət sektorunda əməkdaşlıq imkanları genişdir”. Ekspert hesab edir ki, “3+3” formatı regional ticarətin və bu yolla iqtisadi artımın sürətlənməsinə səbəb ola bilər. Onun fikrincə, “3+3” formatı, “Zəngəzur dəhlizi” də daxil olmaqla, nəqliyyat arxitekturasını dəyişmək gücündədir: “Xüsusən də Azərbaycanın su, hava, avtomobil və dəmir yolu nəqliyyat infrastrukturu Altılıq ölkələrinin inteqrasiyasında mərkəzi mövqeyə malik ola bilər. Çünki Azərbaycanın regionun Cənub və Şərq hissəsində mövqelənməsi nəqliyyat infrastrukturunun həm meridianlar, həm də en dairələri üzrə şaxələnməsini təmin edir. Məsələn, Rusiya İranla Azərbaycandan keçən Şimal-Cənub, İran isə Gürcüstanla Azərbaycandan keçən Cənub-Qərb marşrutu ilə bağlana bilir”. V.Qasımlı bildirib ki, dünya neft ehtiyatlarının 14,7 faizi, təbii qaz ehtiyatlarının 42,1 faizi “3+3” formatı ölkələrindədir: “Əgər Rusiya, İran və Azərbaycan daha çox karbohidrogen ehtiyatlarına malikdirsə, Türkiyə, Gürcüstan və Ermənistanda su resursları üstünlük təşkil edir. “3+3” formatı həm də regionun enerji təhlükəsizliyi üçün yeni imkanlar aça bilər. Ermənistan da bu formatdan istifadə edərək, region üçün ekoloji təhdid sayılan atom elektrik stansiyasından imtina edib, yeni formatın gətirdiyi imkanlardan istifadə edə bilər”.
Ekspertlər diqqəti ona da yönəldir ki, Rusiya 1.7 trilyon, Türkiyə 761.4 milyard, İran 454 milyard, Azərbaycan 48.05 milyard, Gürcüstan 17.48 milyard və Ermənistan 13.67 milyard dollarlıq ÜDM-ə malikdir. Azərbaycan “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizlərinin formalaşmasında yaxından iştirak edir, birbaşa həmin nəqliyyat dəhlizlərinin regional hissəsinin inkişafına, həm də maliyyə dəstəyi nümayiş etdirir. Bunlardan region ölkələri ilə birlikdə istifadə həm Azərbaycana, həm də digər iştirakçılara mühüm üstünlüklər qazandırır. Rus ekspert Aleksandr Perenciyev hesab edir ki, “Altılıq platforması”nın yaranması üçün ilk növbədə tərəflərdən hər birinin iştirakı ilə böyük iqtisadi layihələr həyata keçməlidir: “Məsələn, nəqliyyat infrastrukturu ilə bağlı layihələr yaxşı başlanğıc ola bilər. Həmçinin müxətlif sahələrdə də əməkdaşlıq şərtdir. Sadəcə, konkret addımlar atılmalıdır. Fikrimcə, reallaşacaq layihələr tərəflərdən hər birinin maraqlarına cavab versə, “Altılıq platforması” adlandırılan birlik makroregional birliyə də çevrilər. Gürcüstanın “3+3” platformasına qoşulmaqla bağlı tərəddüdü aydındır. Gürcüstan Rusiya ilə birbaşa əlaqəyə girmək istəmir. Ona görə də 5+1 formatından istifadə oluna bilər. Hər halda, Azərbaycan, Türkiyə və Ermənistanın digər dövlətlər üçün vasitəçi rolunu oynaması da mümkündür. Ən mühüm məsələ isə bütün tərəfləri təmin edəcək maraqlar sisteminin formalaşmasıdır”.
Ramil QULİYEV
