Hesablamalar göstərir ki, cari ilin ilk 3 ayında Azərbaycandan 1 milyard 277,9 milyon dollar məbləğində kapital çıxarılıb. Azərbaycan Mərkəzi Bankının dərc etdiyi tədiyə balansına dair məlumatda qeyd olunur ki, ötən ilin ilk rübündə Azərbaycandan 990 milyon dollar məbləğində kapital çıxarılıb. Nəticədə cari ilin ilk rübündə Azərbaycandan kapitalın çıxarılması 29,1% artıb. 2020-ci ildə Azərbaycandan çıxarılan kapitalın həcmi 2019-cu illə müqayisədə 38,8% artaraq 4 milyard 472,2 milyon dollar təşkil edib.
Ekspertlər qeyd edir ki, pul axınının bir neçə səbəbi var. Əvvəla, manatın məzənnəsi sabitdir, qonşu ölkələrdə isə məzənnələr sürətlə dəyişir. Bu vəziyyətdə Azərbaycanda xarici valyuta alıb onu xaricdə istifadə etmək daha sərfəli hala gəlir. Bundan başqa, xaricdə daşınmaz əmlaka da pul yatıranların sayı kapitan axınına təsir edir. Ölkədən çıxarılan kapitalın artması ilə bağlı iqtisadçı Natiq Cəfərli də bildirir ki, həmin kapitalın daha çox Türkiyədə, Gürcüstanda daşınar və daşınmaz əmlaka, biznesə qoyulması son illərin trendinə çevrilib: "Türkiyədə daşınmaz əmlak bazarında Azərbaycan vətəndaşları həmişə ilk beşlikdə qərar tutub. Ola bilər ki, son illər Azərbaycanda daşınmaz əmlak bazarının dividendlərinin aşağı olması, ümumiyyətlə biznes aktivliyinin zəifləməsi vətəndaşları və iş adamlarını ölkədən kapital çıxardaraq daha gəlirli və daha dividendli sahələrə yatırımlar etməyə sövq edir. Məsələn, Türkiyədə daşınmaz əmlak bazarında qiymətlər lirə ifadəsində son 2 ildə 30 faizdən çox artıb və qoyulan vəsait avtomatik artım göstərir. Türkiyədə kirayə haqları da bahalaşıb. Azərbaycandan çıxarılan kapitalın artması bunlarla bağlı ola bilər. Son 2-3 ildə bizim bankların xarici borclarının kifayət qədər azaldığının da şahidi olmuşuq. Kapital ixracının istiqamətləri və təyinatı ilə bağlı ciddi məlumat bazasının olmaması ancaq ehtimallar üzərindən fikir bildirməyə imkan yaradır. Qonşu ölkələrdəki dəyişkən məzənnə rejimi müxtəlif maliyyə əməliyyatlarında əlavə dividendlər qazanmaq imkanı və fürsəti yaradır. Bu isə manata təzyiqi artıran amillərdən birinə çevrilir. Kapital axınının olması gələcəkdə manata təzyiqin daha da artmasına səbəb ola bilər".
Qeyd edək ki, 2021-ci ilin ilk rübündə Azərbaycandan ən çox pul köçürmələri Türkiyəyə olub. Azərbaycan vətəndaşları bu fondaTürkiyədə mənzil almağa üstünlük verməyə başlayıb. Bu ilin may ayı ərzində Azərbaycan vətəndaşları Türkiyədə 47 daşınmaz əmlaka sahib olublar. Türkiyə Statistika İdarəsinin məlumatına görə, azərbaycanlılar sayca Türkiyədə ev alan xaricilərin sırasında 9-cu yerdə qərarlaşıb. Daşınmaz əmlak üzrə ekspert Elnur Fərzəliyev “sputnik” portalına bildirib ki, pandemiyadan öncə də azərbaycanlılar xarici ölkələr içində ən çox Türkiyədə ev alırdılar. Lakin pandemiya dövründə sərhədlər bağlı qaldığı üçün vətəndaşlarımız nəinki ölkədən, heç şəhərdən də çıxa bilmədilər: “Belə olan halda xarici ölkələrdə mülkü, əmlakı olan şəxslər arasında ajiotaj yarandı. Prosesin nə zamanadək davam edəcəyi bilinmirdi. Əmlak da vətəndaşlarımız üçün əlçatan deyildi. Odur ki, xaricdə əmlak almaqla bağlı adamlarda qorxu yarandı. Çoxları özləri ora gedə bilməsələr də, həmin dövrdə oradakı əmlaklarını satdırmağa çalışdılar. Lakin göründüyü kimi, artıq xarici bazara - Türkiyənin mənzil bazarına axın var. Bu mənzillərin əksəriyyətini də Türkiyədə yaşayan, işləyən vətəndaşlarımız alıb. Bundan başqa, övladı orada təhsil alanlar, burada evi, hər şeyi olub orada işləyənlər də Türkiyənin mənzil bazarına axın edir. Övladları Türkiyədə oxuyan imkanlı adamlar düşünürlər ki, orada kirayədə qalmaqdansa, ev alsalar daha yaxşı olar. Bakıda da belədir. Rayonlarda yaşayan imkanlı şəxslər övladı Bakıda oxuduğu üçün ona buradan ev alır. Beləcə, gənclər kirayə pulundan azad olurlar, sonra da mənzil onlara qalır. Lazım olanda isə onu istədikləri bazar qiymətinə sata, qoyduqları pulu artıqlaması ilə götürə bilirlər".
Ekspertin sözlərinə görə, Türkiyə xarici vətəndaşların daha asan şəkildə orada ev sahibi ola bilməsi üçün bir sıra qanunları dəyişib: "Əvvəllər xarici ölkə vətəndaşının Türkiyədə əmlak alması qaydaları çox çətin idi. Torpaq sahəsini isə ancaq Türkiyə vətəndaşı ala bilərdi. Lakin qanunlara dəyişiklikdən sonra Tükiyənin daşınmaz əmlak bazarına milyardlarla axın gəldi ki, bu axının böyük qisminin də biz daha çox ərəb ölkələrindən olduğunu görə bilərik. Türkiyə bir dövlət kimi bu vəziyyətdən çox bəhrələndi".
Ekspert Türkiyənin Statistika Komitəsinin xarici ölkə vətəndaşlarının əldə etdiyi mənzillərlə bağlı statistikanı şəffaf saxladığını qeyd edib. Lakin Rusiya ilə bağlı bunu deməyin çətin olduğunu bildirib: "Çünki Rusiyada belə statistika yoxdur. Rusiyada 2 milyondan çox azərbaycanlı yaşayır və onların böyük hissəsinin orada evləri var. 2015-2016-cı illərdə devalvasiya baş verdiyi dövrdə Rusiyada maraqlı hadisə baş verdi. Dollar qalxsa da, evlərin qiyməti qalxmadı, elə əvvəlki həddə qaldı". Ekspert bildirir ki, 2016-cı ildə Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların əksəriyyəti Azərbaycandakı evlərini sataraq dollara çevirib ora aparıblar. Sonra da Rusiyada həmin dollarlara yaxşı evlər alıbar.
Pandemiya ilində daşınmaz əmlak bazarında ən çox qiymət artımı olan ölkə Türkiyə olub. Türkiyədə son bir ildə mənzillərin qiymətində 30 faizədək artım olub. Mənzil qiymətlərinin artımına görə Türkiyədən sonrakı yerdə Yeni Zelandiya və Lüksemburq dayanıb. Türkiyədə 100 kvadratmetrlik 3 otaqlı evlərin qiyməti təxminən 130-145 min türk lirəsi arasında dəyişir. Statistikaya nəzər saldıqda isə məlum olur ki, Türkiyədə, xüsusilə də İstanbulda mənzil alan vətəndaşlarımızın əksəriyyəti kommersiya və iqtisadi gəlir əldə etmək məqsədi güdür. Bununla yanaşı, mənzil alanlar arasında övladları Türkiyədə təhsil alan vətəndaşlar da az deyil. Son araşdırmalar onu da göstərir ki, Türkiyədə mənzil alan şəxslər arasında dəblə əlaqədar mülk sahibi olanlar da yüksək faiz təşkil edir. Belə ki, orta və yüksək təbəqənin nümayəndələri arasında son vaxtlar xarici ölkələrdə mənzilə sahib olmaq dəbi var. Əvvəlki kimi isə Türkiyədə mənzil alanlar şəhərindən və yerləşdiyi ərazidən asılı olaraq iki kateqoriyaya bölünür. Birinci kateqoriyada, xüsusilə kurort şəhərlərində mənzil alanlar yer alır. Bura Bodrum, Kəmər və Antalya başda olmaqla kifayət qədər bahalı mənzillər və villalar alanlar daxildir. İkinci kateqoriya isə daha çox say etibarilə nisbətən orta qiymətə üstünlük verənlərdir. Azərbaycanlıların mənzil alması daha çox İstanbul, Antalya, Bodrum şəhərlərində müşahidə edilir. Paytaxt Ankaraya, demək olar, maraq tamamilə azdır.
Tahir TAĞIYEV
