Məlum olduğu kimi, ötən həftənin ən mühüm hadisəsi iyunun 15-də Şuşada Prezident İlham Əliyev və onun türkiyəli həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında tarixi sənədin imzalanması oldu. “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” adlanan sənəd tarixi, siyasi, hərbi tərəfləri ilə yanaşı, iqtisadi baxımdan da hər iki ölkənin birliyini, qardaşlığını və gələcək birgə fəaliyyətini özündə əks etdirir.
Hazırda regional və qlobal enerji layihələrinin iştirakçısına çevrilən Azərbaycanın təşəbbüsü ilə reallaşdırılan və Avrasiyanın enerji xəritəsini dəyişən “Cənub Qaz Dəhlizi” üzrə gələcək birgə əməkdaşlıq da tarixi Şuşa Bəyannaməsində öz əksini tapıb. Belə ki, tərəflər regionun və Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən, təbii qaz mənbə və marşrut saxələndirilməsini təmin edən strateji “Cənub Qaz Dəhlizi”nin həyata keçirilməsində Türkiyə və Azərbaycanın qabaqcıl rolunu vurğulayıb. Azərbaycan və Türkiyə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin səmərəli şəkildə istifadə olunmasına və daha da inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş səyləri əlaqələndirilmiş şəkildə davam etdirəcək. Tərəflər, həmçinin, qlobal enerji sektorundakı prosesləri nəzərə alaraq, regionun enerji təchizatı təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üçün elektrik sahəsində də regional əməkdaşlığa töhfə verəcək səylərin artırılaraq davam etdirilməsi üzrə niyyətlərini ifadə edib. Bütün bunlar indiki halda müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Məsələ burasındadır ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Azərbaycandan Avropaya qaz tədarükü, demək olar ki, layihə ilə nəzərdə tutulmuş həcmlərə çatmaq üzrədir. "EADaily" agentliyi yazır ki, bir tərəfdən 2021-ci ildə onun yarı gücü ilə işə salınması planlaşdırılmışdı, digər tərəfdən isə, müqavilələrdən birinin uzadılması ilə bağlı Türkiyə ilə danışıqlar hələ davam etdiyindən, Azərbaycanın artıq qaz ehtiyatları yaranıb. 2021-ci ildə “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Azərbaycandan Avropaya 5 milyard kubmetr həcmində qaz ixracı planlaşdırılmışdı. Gələn il isə kəmərin layihə həcminə, yəni 10 milyard kubmetrə çatdırılması nəzərdə tutulmuşdu. Lakin “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa platforması operatorlarının məlumatları göstərir ki, Xəzər qazının ixrac həcmi artıq bu il 9 milyard kubmetrə çata bilər. Bu ilin əvvəlindən layihənin bir hissəsi olan “Transadriatik” Boru Kəməri (TAP) vasitəsilə 2,9 milyard kubmetr qaz ixrac edilib, orta günlük tədarük həcmi isə 17,6 milyon kubmetr olub. Lakin hələ aprel ayının sonlarında qaz tədarükü gündəlik 20 milyon kubmetri aşıb, iyunda isə gündəlik təxminən 25 milyon kubmetr səviyyəsində qalmaqdadır. Agentliyin yazdığına görə, bu artım Türkiyənin "Botas" şirkətinin "Şahdəniz-1" layihəsinin operatoru "BP-Azerbaijan" şirkəti ilə illik 6,6 milyard kubmetr həcmində qaz ixracını nəzərdə tutan və müddəti aprelin 17-də başa çatan uzunmüddətli müqaviləni uzatmaması və Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz boru kəməri ilə qaz ixracının dayanması ilə izah olunur. Eyni zamanda, "Şahdəniz-1" və "Şahdəniz-2"də qaz hasilatı 50 milyon kubmetrdən artıqdır və həmin "artıq qaz" həcmləri “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya yönləndirilib. Layihənin səhmdarları üçün qaz bazarındakı vəziyyət indiyədək heç olmadığı qədər uğurlu alınıb. Bir tərəfdən, Azərbaycanda artıq qaz həcmləri yaranıb. Digər tərəfdən, anbarlarda ehtiyatlar rekord dərəcədə az olduğundan və digər tədarükçülər Avropa Birliyi ölkələrinə qaz ixracını artıra bilmədiyindən, Avropada qaza əlavə tələbat yaranıb. Gündəlik Avropaya tədarük edilən 25 milyon kubmetr Xəzər qazının təxminən 21 milyon kubmetri İtaliyaya çatdırılır. Ölkə iyun ayının ortalarında anbarların ən yüksək dolma səviyyəsinə (62 %) malikdir, lakin eyni zamanda, ötən illə müqayisədə qaz vurulması baxımından 1 aylıq gecikmə mövcuddur. Rusiya qazının İtaliyaya ixracı son 4 ilin ən aşağı səviyyəsindədir. Əgər 2018, 2019 və 2020-ci illərdə Avstriya vasitəsilə İtaliyaya gündəlik 84−88 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilirdisə, builki göstərici 71 milyon kubmetrə bərabərdir. Azərbaycan qazının ixracına qiymətlərin yüksək olması da təsir göstərir. Belə ki, İtaliyanın PSV habında iyul ayı üzrə qaz tədarükünün qiyməti 1 000 kubmetr üçün 320 ABŞ dollarından yüksəkdir. Xatırladaq ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya tǝbii qazın kommersiya tədarükünə 31 dekabr 2020-ci il tarixindən başlanıb.
Beləliklə də, Bakı-Tiflis-Ceyhan neft boru kəməri ilə Xəzər dənizilə Aralıq dənizini birləşdirən Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” sayəsində Xəzər dənizi ilə Adriatik dənizinin boru kəmərləri ilə birləşdirilməsi hədəfinə nail olub. Bu boru kəmərləri zənciri Azərbaycan təbii qazını Türkiyəyə və həmin ölkədən də Avropaya çatdırmaqla nəinki regionun, eləcə də qitənin enerji mənbələri və marşrutlarının şaxələndirilməsinə öz töhfəsini verir. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tamamlanması nəticəsində “Şahdəniz” Xəzərdən minlərlə mil uzaqda yerləşən Avropa istehlakçılarını qazla təmin etməklə qitə üçün yeni enerji təchizatı mənbəyinə çevrilib.
Ramil QULİYEV
