Pre­zi­dent Əli­yev dün­ya­nın ener­ji təh­lü­kə­siz­li­yin­də Azər­bay­can-Tür­ki­yə tan­de­mi­ni həl­le­di­ci fak­tor ki­mi təh­lil et­di

Tür­ki­yə-Azər­bay­can bir­li­yi, əmək­daş­lı­ğı bir çox önəm­li stra­te­ji la­yi­hə­lə­rin ic­ra­sı­na im­kan ve­rir. "Trend"in mə­lu­ma­tı­na gö­rə, bu­nu Azər­bay­can Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev İs­tan­bul­da ke­çi­ri­lən 22-ci Dün­ya Neft Kon­qre­sin­də çı­xı­şı za­ma­nı de­yib.

Döv­lət baş­çı­sı qeyd edib: "Əziz qar­da­şım, hör­mət­li Pre­zi­dent Rə­cəb Tay­yib Ər­do­ğan! Hör­mət­li xa­nım­lar və cə­nab­lar! Qar­daş Tür­ki­yə tor­pa­ğın­da ye­ni­dən ol­ma­ğım­dan çox məm­nu­nam. Für­sət­dən is­ti­fa­də edə­rək qar­daş Tür­ki­yə xal­qı­na sülh, ri­fah və tə­rəq­qi ar­zu­la­yı­ram.

Pre­zi­dent Ər­do­ğa­na min­nət­da­ram ki, mə­ni bu top­lan­tı­ya də­vət et­di. Mə­nə gös­tə­ri­lən qo­naq­pər­vər­li­yə gö­rə də min­nət­da­ram".

İl­ham Əli­yev bil­di­rib ki, Tür­ki­yə bu gün dün­ya miq­ya­sın­da bö­yük bir güc­dür: "Tür­ki­yə dün­ya gün­də­li­yi­nin bir çox mə­sə­lə­lə­rin­də həl­le­di­ci sö­zə ma­lik­dir. Bü­tün bu uğur­lar mə­nim qar­da­şım Pre­zi­dent Ər­do­ğa­nın li­der­li­yi al­tın­da əl­də edi­lib­dir. Bu gün Tür­ki­yə uğur­la, sü­rət­lə in­ki­şaf edir. Tür­ki­yə Pre­zi­dent Ər­do­ğa­nın li­der­li­yi al­tın­da çox bö­yük və şə­rəf­li yol keç­miş­dir. Bu­gün­kü top­lan­tı da bu­nun bir tə­za­hü­rü­dür. Tür­ki­yə güc­lən­dik­cə biz də güc­lə­ni­rik, biz də se­vi­ni­rik. Für­sət­dən is­ti­fa­də edə­rək qar­daş Tür­ki­yə xal­qı­na bü­tün azər­bay­can­lı ba­cı-qar­daş­la­rı­nın sə­mi­mi sa­lam­la­rı­nı çat­dı­rı­ram".

Döv­lət baş­çı­sı vur­ğu­la­yıb ki, Tür­ki­yə və Azər­bay­can bü­tün mə­sə­lə­lər­də bir-bi­ri­nin ya­nın­da­dır: "Bi­zim əmək­daş­lı­ğı­mız çox­şa­xə­li­dir və bü­tün sa­hə­lə­ri əha­tə edir, o cüm­lə­dən ener­ji sa­hə­sin­də Tür­ki­yə-Azər­bay­can bir­li­yi, əmək­daş­lı­ğı bir çox önəm­li stra­te­ji la­yi­hə­lə­rin ic­ra­sı­na im­kan ve­rir. On­la­rın içə­ri­sin­də xü­su­si­lə Ba­kı-Tbi­li­si-Cey­han neft kə­mə­ri, Ba­kı-Tbi­li­si-Ər­zu­rum qaz kə­mə­ri və TA­NAP la­yi­hə­si­ni qeyd et­mək is­tər­dim. Bu la­yi­hə­lər nə­in­ki re­gio­nu­mu­zun, dün­ya­nın ener­ji xə­ri­tə­si­ni ye­ni­dən tər­tib et­di".

Pre­zi­dent qeyd edib ki, Azər­bay­can qə­dim neft di­ya­rı­dır: "Əs­lin­də biz he­sab edi­rik ki, Azər­bay­can nef­tin və­tə­ni­dir. Çün­ki dün­ya­da sə­na­ye üsu­lu ilə ilk də­fə neft məhz Azər­bay­can­da, Ba­kı­da 1846-cı il­də çı­xa­rıl­mış­dır. On­dan bir əsr son­ra, yə­ni XX əs­rin or­ta­la­rın­da ye­nə də dün­ya­da ilk də­fə ola­raq də­niz­dən neft Xə­zər də­ni­zi­nin Azər­bay­can sek­to­run­da Azər­bay­can neft­çi­lə­ri tə­rə­fin­dən ha­sil edil­miş­dir. An­caq o vaxt Azər­bay­can müs­tə­qil de­yil­di və biz tə­bii sər­vət­lə­ri­miz­dən tam is­ti­fa­də edə bil­mir­dik. Müs­tə­qil­lik döv­rün­də isə Azər­bay­can xal­qı öz ta­le­yi­nin, öz tə­bii sər­vət­lə­ri­nin sa­hi­bi ol­du və müs­tə­qil­lik döv­rün­də bu tə­bii sər­vət­lər öl­kə­mi­zin in­ki­şa­fı­na, xal­qın ri­fah ha­lı­nın yax­şı­laş­ma­sı­na xid­mət et­mə­yə baş­la­mış­dır".

İl­ham Əli­yev bil­di­rib ki, müs­tə­qil­li­yi­mi­zin ilk il­lə­rin­də - 1994-cü il­dən Azər­bay­can ilk də­fə ola­raq Xə­zər də­ni­zi­ni xa­ri­ci sər­ma­yə­dar­la­rın üzü­nə aç­dı və 1994-cü il­dən baş­la­ya­raq Azər­bay­can neft sa­hə­si­nə bö­yük sər­ma­yə qoy­ma­ğa baş­la­dı: "1994-cü il ey­ni za­man­da əla­mət­dar bir ta­rix­dir, çün­ki bu il­də "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si" im­za­lan­mış­dı ki, bu da bu gün Ba­kı-Tbi­li­si-Cey­han neft kə­mə­ri­nin dol­du­rul­ma­sın­da əsas rol oy­na­yır. Bun­dan son­ra Azər­bay­can­da çox zən­gin qaz ya­ta­ğı - "Şah­də­niz" ya­ta­ğı aş­kar edil­di. Bu ya­ta­ğın eh­ti­yat­la­rı 1,2 tril­yon kub­met­dir. Dün­ya miq­ya­sın­da ən bö­yük qaz ya­taq­la­rın­dan bi­ri­dir, elə bu gün "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi"nin re­surs ba­za­sı­nın əsa­sı­nı təş­kil edir. Be­lə­lik­lə, Azər­bay­can müa­sir dövr­də ar­tıq neft və qa­zı ha­sil edən və ix­rac edən öl­kə­yə çev­ril­miş­dir. Bi­zim öl­kə­miz dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xış əl­də et­mək üçün neft-qaz kə­mər­lə­ri tik­mə­li idi, çün­ki bi­zim dün­ya ba­zar­la­rı­na bir­ba­şa çı­xı­şı­mız yox­dur. Bu məq­səd­lə 2006-cı il­də Ba­kı-Tbi­li­si-Cey­han neft kə­mə­ri və 2007-ci il­də Ba­kı-Tbi­li­si Ər­zu­rum qaz kə­mə­ri in­şa edil­miş­di. Bun­dan bir ne­çə il əv­vəl Xə­zər də­ni­zi­ni Qa­ra də­niz­lə bir­ləş­di­rən Ba­kı-Sup­sa neft kə­mə­ri ti­kil­miş­di. Be­lə­lik­lə, Azər­bay­ca­nın tə­bii re­surs­la­rı­nı dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xar­maq üçün ki­fa­yət qə­dər bö­yük şə­bə­kə ya­ra­dıl­mış­dı.

2006-cı il­də qar­da­şım Pre­zi­dent Ər­do­ğan­la Cey­han­da Ba­kı-Tbi­li­si-Cey­han neft kə­mə­ri­nin açı­lı­şın­da bir­gə iş­ti­rak et­dik. O vaxt biz gə­lə­cək plan­lar haq­qın­da dü­şü­nür­dük, fi­kir mü­ba­di­lə­si apa­rır­dıq. Hə­min vaxt­dan bu gü­nə qə­dər bi­zim bü­tün plan­la­rı­mız hə­ya­ta keç­di. Çün­ki biz bu gün "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi" ki­mi nə­həng me­qa­la­yi­hə­nin üzə­rin­də ça­lı­şı­rıq. Onun da tə­mə­li Tür­ki­yə­də, İs­tan­bul şə­hə­rin­də qo­yul­muş­du. 2012-ci il­də qar­da­şım Pre­zi­dent Ər­do­ğan­la TA­NAP la­yi­hə­si haq­qın­da an­laş­ma im­za­la­dıq. TA­NAP la­yi­hə­si "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi"nin özə­yi­dir. Məhz on­dan son­ra bü­tün di­gər is­ti­qa­mət­lər üz­rə iş­lər baş­la­mış­dır və bu gün "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi" la­yi­hə­si uğur­la ic­ra edi­lir".

Döv­lət baş­çı­sı xa­tır­la­dıb ki, bu la­yi­hə 4 his­sə­dən iba­rət­dir: "Bi­rin­ci his­sə "Şah­də­niz" qaz ya­ta­ğı­dır. Bu­ra­da "Şah­də­niz 2" la­yi­hə­si­nin ic­ra­sı ar­tıq 93 fai­zə ça­tıb­dır. Ya­xın ay­lar­da tam ba­şa ça­ta­caq­dır. İki­ni­ci his­sə Cə­nu­bi Qaf­qaz kə­mə­ri­dir, Azər­bay­ca­nı Gür­cüs­tan­la bir­ləş­di­rən qaz xət­ti­dir. Bu­ra­da iş­lər 87 fa­iz sə­viy­yə­sin­də ta­mam­lan­mış­dır. Üçün­cü his­sə və ən əsas his­sə TA­NAP qaz kə­mə­ri­dir, bu­ra­da da ta­mam­lan­ma sə­viy­yə­si 77 fa­iz­dir və gə­lən il biz bu la­yi­hə­nin ic­ra­sı­nı qeyd edə­cə­yik. Nə­ha­yət, dör­dün­cü his­sə Tran­sad­ria­tik kə­mə­ri­dir, bu­ra­da da ic­ra sə­viy­yə­si 44 fa­iz sə­viy­yə­sin­də­dir. Bü­tün bu 4 önəm­li la­yi­hə "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi"ni təş­kil edir. Bu la­yi­hə­nin ic­ra­sı üçün 40 mil­yard dol­lar sər­ma­yə tə­ləb olu­nur. Bu və­sai­tin bö­yük his­sə­si ar­tıq qo­yu­lub­dur".

Pre­zi­dent de­yib ki, Azər­bay­ca­nın təs­diq edil­miş qaz eh­ti­yat­la­rı 2,6 tril­yon kub­metr­dir və gə­lə­cək il­lər­də, 10 il­lik­lər ər­zin­də Azər­bay­can qa­zı həm re­gi­on öl­kə­lə­ri­nin, həm də Av­ro­pa öl­kə­lə­ri­nin tə­lə­ba­tı­nı ödə­yə­cək: "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi"nin ic­ra­sın­da 7 öl­kə iş­ti­rak edir: Azər­bay­can, Gür­cüs­tan, Tür­ki­yə, Bol­qa­rıs­tan, Yu­na­nıs­tan, Al­ba­ni­ya və İta­li­ya. Gə­lə­cək­də 3 Bal­kan öl­kə­si də "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi"nə qo­şu­la bi­lər və bu is­ti­qa­mət­də mü­va­fiq iş­lər apa­rı­lır. Yə­ni biz bu la­yi­hə­nin coğ­ra­fi­ya­sı­nı ge­niş­lən­di­ri­rik, gə­lə­cək­də da­ha da ge­niş­lən­di­rə bi­lə­rik. Çün­ki bu, hər bir öl­kə­yə fay­da gə­ti­rən tə­şəb­büs­dür. Və bu la­yi­hə­nin ic­ra­sı onu gös­tə­rir ki, bu­ra­da iş­ti­rak edən bü­tün öl­kə­lər və şir­kət­lər qa­zanc əl­də edir­lər. Biz elə bir gö­zəl əmək­daş­lıq for­ma­tı ya­rat­dıq ki, həm ha­si­lat­çı­lar, yə­ni Azər­bay­can, həm də tran­zit öl­kə­lər və is­teh­lak­çı­lar bu­ra­da or­taq ma­raq­lar əsa­sın­da ça­lı­şır­lar. Məhz bu ma­raq­lar ba­lan­sı, ta­raz­lı­ğı bu bö­yük la­yi­hə­nin uğur­lu ic­ra­sı­na gə­ti­rib çı­xa­rır. Çün­ki bu­ra­da tex­ni­ki, ma­liy­yə, iq­ti­sa­di və si­ya­si mə­sə­lə­lər ki­fa­yət qə­dər çox­dur. Ar­tıq bu gün de­mək olar ki, "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi" la­yi­hə­si uğur­la ic­ra edi­lə­cək və Azər­bay­can uzun il­lər ər­zin­də bun­dan son­ra həm böl­gə öl­kə­lə­ri­ni, həm də Av­ro­pa öl­kə­lə­ri­ni tə­bii qaz­la tə­min edə­cək­dir".

Pre­zi­dent bil­di­rib ki, bu gün qaz fak­to­ru dün­ya­da ener­ji təh­lü­kə­siz­li­yi­ni tə­min edən əsas şərt­dir: "Bu ba­xım­dan Azər­bay­can ener­ji təh­lü­kə­siz­li­yi­nin tə­min edil­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də öz töh­fə­si­ni ver­mək­də­dir. Ey­ni za­man­da, Azər­bay­can qa­zı Av­ro­pa­ya nəql edi­lə­cək ye­ga­nə ye­ni qaz mən­bə­yi­dir, çün­ki bü­tün qa­lan qaz mən­bə­lə­ri fəa­liy­yət­də­dir. Ye­ni mən­bə ar­tıq aş­kar­la­nıb­dır və ye­ni xət­lə bu qaz eh­ti­yat­la­rı Av­ro­pa ba­zar­la­rı­na çı­xa­rı­la­caq­dır. Yə­ni bi­zim üs­tün­lü­yü­müz on­dan iba­rət­dir ki, hər iki fak­tor bu­ra­da var. Bu da ener­ji di­ver­si­fi­ka­si­ya­sı is­ti­qa­mə­tin­də çox cid­di bir ad­dım­dır".

Döv­lət baş­çı­sı qeyd edib ki, Azər­bay­can öz mə­su­liy­yə­ti­ni dərk edir: "Biz yax­şı ba­şa dü­şü­rük ki, tə­rəf­daş öl­kə­lər­lə bir­lik­də ic­ra et­di­yi­miz la­yi­hə­lər bir çox öl­kə­lə­rin ener­ji ba­lans­la­rı­nı və ener­ji təh­lü­kə­siz­li­yi­ni tə­min edə­cək, on­la­ra kö­mək edə­cək. Bu mə­su­liy­yə­ti öz üzə­ri­mi­zə gö­tü­rə­rək, ümid edi­rəm ki, yax­şı nə­ti­cə­lər gös­tə­ri­rik. Bu kon­qres­də, əl­bət­tə ki, neft-qaz mə­sə­lə­lə­ri diq­qət mər­kə­zin­də­dir.

Çı­xı­şı­mın so­nun­da bir mə­sə­lə­yə də to­xun­maq is­tə­yi­rəm. Adə­tən, neft­lə zən­gin ol­ma­yan öl­kə­lər dü­şü­nür­lər ki, kaş biz­də də neft olay­dı, biz də bun­dan is­ti­fa­də edə bi­lər­dik. Am­ma mən de­yə bi­lə­rəm ki, neft həm fay­da gə­ti­rə bi­lər, həm də prob­lem, ba­şağ­rı­sı ya­ra­da bi­lər. Ba­xır, neft­dən ne­cə is­ti­fa­də edir­sən. Biz Azər­bay­can­da ça­lı­şır­dıq ki, "qa­ra qı­zıl"ı in­san ka­pi­ta­lı­na çe­vi­rək və he­sab edi­rəm ki, bu­na na­il ol­duq. Biz neft­dən əl­də edi­lən gə­lir­lə­ri ilk növ­bə­də çox şəf­faf şə­kil­də qo­ru­yu­ruq".

İl­ham Əli­yev əla­və edib ki, Azər­bay­can Döv­lət Neft Fon­du dün­ya­da möv­cud olan neft fond­la­rı ara­sın­da ən şəf­faf fond­lar­dan bi­ri­dir və Bir­ləş­miş Mil­lət­lər Təş­ki­la­tı­nın da mü­ka­fa­tı­na la­yiq gö­rü­lüb: "Bi­rin­ci şərt tam şəf­faf­lıq­dır. Neft Fon­du­muz­da yı­ğı­lan və­sa­it­lə bağ­lı mə­lu­mat­lar mü­tə­ma­di qay­da­da ic­ti­ma­iy­yə­tə ve­ri­lir. İkin­ci mə­sə­lə neft­dən əl­də edi­lən gə­lir­lə­rin düz­gün is­ti­fa­də olun­ma­sı­dır. Biz neft­dən əl­də edi­lən gə­lir­lə­ri ilk növ­bə­də in­fras­truk­tur la­yi­hə­lə­ri­nə yö­nəlt­dik. Bu gün biz nə­in­ki nef­ti, qa­zı, elə­cə də son il­lər­də tik­dir­di­yi­miz on­lar­la elek­trik stan­si­ya­sı­nın is­teh­sal et­di­yi ener­ji­ni ix­rac edi­rik. Biz so­si­al in­fras­truk­tur la­yi­hə­lə­ri­nə, mək­təb və xəs­tə­xa­na­la­rın ti­kin­ti­si­nə bö­yük və­sa­it ayır­mı­şıq. Yox­sul­luq­la çox cid­di mü­ba­ri­zə apa­rı­rıq. Neft sek­to­ru əs­lin­də çox iş yer­lə­ri ya­ra­dan sek­tor de­yil. Bu­na bax­ma­ya­raq, biz neft­dən əl­də olu­nan gə­lir­lə­ri di­gər sek­tor­la­ra yö­nəl­də­rək yox­sul­lu­ğu və iş­siz­li­yi aşa­ğı sə­viy­yə­yə sa­la bil­dik və bu gün ha­ra­da­sa 5-6 fa­iz sə­viy­yə­sin­də­dir. Yə­ni düz­gün si­ya­sət və düz­gün ad­dım­lar nef­ti həm fay­da­lı edə bi­lər, həm də bun­dan öl­kə­lər prob­lem­lər gö­rə bi­lər. He­sab edi­rəm ki, Azər­bay­ca­nın təc­rü­bə­si uğur­lu­dur. Bi­zim öl­kə­mi­zə bö­yük həcm­də xa­ri­ci sər­ma­yə qo­yu­lur və biz də öz növ­bə­miz­də xa­ri­ci öl­kə­lə­rə sər­ma­yə­lər qo­yu­ruq. Bu­ra­da bi­rin­ci yer­də qar­daş öl­kə Tür­ki­yə­dir: Tür­ki­yə­nin ener­ji sek­to­ru­na bu gü­nə qə­dər 10 mil­yard dol­lar sər­ma­yə qo­yu­lub. Növ­bə­ti il­lər­də bu rə­qəm təx­mi­nən iki də­fə ar­ta­caq. Biz söz­lə, bu gün ener­ji təh­lü­kə­siz­li­yi de­yən­də bi­zim ic­ra et­di­yi­miz la­yi­hə­lər ya­da dü­şür.

Bir da­ha çı­xı­şı­mın əv­və­li­nə qa­yıt­maq is­tə­yi­rəm. Tür­ki­yə və Azər­bay­can bir­li­yi, dost­lu­ğu, qar­daş­lı­ğı tək­cə iki öl­kə­nin mən­fəə­ti­ni, uğur­lu gə­lə­cə­yi­ni mü­əy­yən et­mir, bu­nun böl­gə­yə çox bö­yük tə­si­ri var. Bu, böl­gə­yə sa­bit­lik gə­ti­rir, ye­ni iş yer­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı­na xid­mət edir, təh­lü­kə­siz­lik təd­bir­lə­ri­ni güc­lən­di­rir və ge­niş əmək­daş­lı­ğa qa­pı­lar açır.

Əziz qar­da­şım, bir da­ha mə­nə gös­tə­ri­lən qo­naq­pər­vər­li­yə, də­və­tə gö­rə Si­zə min­nət­da­ram! Kon­qre­sin işi­nə uğur­lar ar­zu­la­yı­ram!"