Könül Vaqifqızı: “Mərkəzi Aran bölgəsinin əksər məktəblərində 14-15 yaşında qızlar dərsə gəlmirlər, səbəb isə o qızların ya ərə verilməsi, ya da…”
XX əsrin əvvəllərinədək qızların zorla, erkən yaşda ərə verilməsi Azərbaycanda geniş yayılmış bir hal idi. O zamanlar qızlar çox zaman 12-13 yaşlarında kəbinli qadın olmaq məcburiyyətində qalırdılar. İllər keçsə də, dövr dəyişsə də, bu problem yenə də öz aktuallığını qoruyur. Qızların təhsildən yayındırılaraq erkən yaşda ərə verilməsi indi Azərbaycanın bir sıra regionlarının acı reallığıdır.
Əvvəllər Azərbaycanda erkən nikah halları daha çox cənub bölgəsində baş verirdi, amma indi artıq Mərkəzi Aran rayonlarında da belə faktlar üstünlük təşkil edir.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin Hüquqi təminat şöbəsinin baş məsləhətçisi Rahil Süleymanzadə media nümayəndələrinə açıqlamasında bildirib ki, cənub bölgəsində erkən nikahla bağlı əhalinin maarifləndirilməsi üçün daha çox iş aparılması burada belə halların azalmasına gətirib çıxarıb.
Hazırda belə tədbirlərin Mərkəzi Aran rayonlarında da aparıldığını xatırladan R.Süleymanzadə deyib ki, 2016-cı ildə erkən nikahla bağlı 440 fakt qeydə alınıb: “Bu yalnız aşkara çıxarılan faktlardır. Təbii ki, məsuliyyətdən yayınanlar da ola bilər. Əvvəllər belə faktların sayı daha çox idi. Lakin qanunvericiliyə dəyişiklik edildikdən sonra erkən nikah halları minimuma enib. Bunun da qarşısını almaq üçün daim maarifləndirmə işləri aparılır”.
R.Süleymanzadə qeyd edib ki, 2016-cı ildə qızı erkən nikaha daxil olmağa məcbur etdiyinə görə 40 nəfər məsuliyyətə cəlb edilib. Onun sözlərinə görə, daha çox rast gəldikləri faktlar 16-17 yaşlı qız uşaqlarının nikaha daxl olmağa məcbur edilməsi hallarıdır. Hazırda Azərbaycanda nikah yaşının 18 olduğunu söyləyən R.Süleymanzadə əlavə edib ki, 2011-ci ildə Cinayət Məcəlləsinə erkən yaşda nikaha daxil olmağa məcbur etməyə görə əlavə maddə daxil edilib. CM-nin 176.1-ci maddəsinə görə, qadını, iradəsinə zidd olaraq, nikaha daxil olmağa məcbur edən şəxs 2000 manatdan 3000 manatadək cərimələnir və ya 2 ilədək azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır. Eyni əməllər yetkinlik yaşına çatmayan şəxsə qarşı törədildikdə 3000 manatdan 4000 manatadək miqdarda cərimə və ya 4 ilədək azadlıqdan məhrumetmə cəzası tətbiq edilir: “Göründüyü kimi, erkən nikahla bağlı kifayət qədər ağır cəzalar nəzərdə tutulub. Amma bəzən olur ki, bu məsələ ilə bağlı məlumatlar hüquq-mühafizə orqanlarına da gəlib çatmır. Şəxslər öz aralarında qeyri-rəsmi nikaha daxil olurlar və hüquq-mühafizə orqanları, eləcə də icra hakimiyyəti orqanları, qəyyumluq və himayəçilik komissiyaları və digər mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları bundan məlumatsız olurlar. Bu səbəblərə görə də bəzən hər hansı tədbirin görülməsi mümkün olmur”.
Erkən nikah probleminin daha çox Mərkəzi Aran bölgəsində qeydə alınması ilə bağlı fikir bildirən psixoloq Könül Vaqifqızı bizimlə söhbətində dedi ki, erkən evlənmə cəmiyyətə həyatından narazı, bədbəxt cütlüklər və psixoloji problemlərlə böyüyən uşaqlar bəxş edir: “Müşahidələr göstərir ki, tez evlənənlər əksər hallarda tez də ayrılırlar. Əvvəla məktəb partası arxasından yarımçıq ayrılmış yeniyetmə qızın ev sahibəsi, yaxşı ana kimi səriştəsi olmur. Onun hələ lazımi bilik və dünyagörüşü yoxdur. Ev işləri görməyə, ailəni bir ana olaraq idarə etməyə nə mənəvi, nə də fiziki gücü var.
Burada bütün məsələlər bir-birilə sıx surətdə bağlıdır. Belə ki, erkən nikahların qarşısını almaq uşaq hüquqlarını qorumaq, təhsilə dəstək vermək, gələcək anaların və körpələrin sağlamlığına qayğı göstərmək vacib məsələdir. Bir qayda olaraq, erkən yaşda qurulan evliliklərdən sonra peşmançılıq, qəzəb, məyusluq kimi mənfi hisslər baş qaldırır. Erkən nikahların yaranmasına nə səbəb olursa-olsun, onların yanlışlığı şəksizdir və fərdlər üçün bir psixoloji travmadır”.
Həmsöhbətimizin sözlərinə görə, bəzi rayonlarda, o cümlədən Mərkəzi Aran bölgəsinin əksər məktəblərində 14-15 yaşında qızlar dərsə gəlmirlər. Onlar ya ərə verilib, ya da nişanlıları onların təhsillərini davam etdirmələrinə icazə vermirlər: “Azyaşlı qızın təfəkkürü inkişaf etmədiyindən, hansı seçimin düzgün olması barədə qərar verə bilmir. Buna görə də bu yaşda qızların ərə verilməsi düzgün hesab edilmir. Tibbə də məlumdur ki, analıq dövrü üçün ən azı 18 yaş həddi normal qəbul olunub. Hətta ailə anlayışını dərk edə bilməyən qızlar uğurlu ailəyə sahib ola bilmirlər. Bundan başqa, qızlarda qadınlıq və analıq dövrlərində yaşı az olsa belə, qadınlaşma, püxtələşmə prosesləri başlayır. Beləliklə, orqanizmdə hormonal balanslaşma pozulur. Bu da qadının tez yaşlanmasına və xəstəliklərə tutulmasına səbəb olur. Təcrübədə qadın xəstəliklərinə əksər hallarda erkən yaşda ailə quran xanımlarda rast gəlinir. Həmin yaş həddində orqanizmdə formalaşma hələ tam başa çatmamış sayılır. Onu da deyim ki, erkən nikah demoqrafiyaya böyük zərbədir. Çünki ana olmağa hazır olmayan qadının dünyaya gətirdiyi uşaq çox vaxt tam normal olmur. Bundan başqa, uşaq ölümünün artması faktlarında bu məsələ az rol oynamır”.
K.Vaqifqızı onu da vurğuladı ki, qızlara yüksək təhsil almaq üçün imkan yaratmaq lazımdır: “Qızlarımız oğlanlarımızla bərabər inkişaf etməlidirlər. Bu gün qadın-kişi hüquqlarının bərabərliyindən danışırıq, qadınlara bərabər imkanlar, bərabər nəticələr verilməsini tələb edirik. Amma qızlarımız təhsildən yayınıb erkən nikaha gedirsə, bundan necə danışa bilərik?! Ona görə də biz bununla bağlı bütün istiqamətlərdə işimizi gücləndirməliyik. Bu hadisənin artmaması, qarşısının alınması üçün əlimizdən gələn hər bir şeyi – ictimai səfərbərlikdən, ictimai qınaqdan tutmuş, qanunlarımızın təkmilləşməsinə və möhkəmlənməsinə qədər bütün işləri görməliyik. Unutmaq lazım deyil ki, ana nə qədər təhsilli, dünyagörüşlü olarsa, onun yetişdirdiyi övlad da bir o qədər savadlı, cəmiyyət üçün faydalı olar. Bunu nəzərə alıb, gələcəyin anası olacaq qızların kamil, intellektli, təhsilli insan kimi yetişməsinə şərait yaratmaq lazımdır”.
Günel CƏLİLOVA
