Mehriban Zeynalova: "Ərə verilən qızların hüquqlarından xəbərsiz olması da onları qurbana çevirir"
Açıqlanan statistik rəqəmlərə görə, Azərbaycanda 18 yaşadək nikah bağlayan gəlinlərin sayı 2 dəfə artıb. Bu haqda Dövlət Statistika Komitəsi xəbər verib. 2013-cü ildə 86 852, 2014-cü ildə isə 84 912 rəsmi qeydə alınmış nikah bağlanıb.
Bu sayın azalmasına baxmayaraq, ötən il ərzində yaşı 18-dək olan qızların rəsmi nikaha daxil olması halları artıb. Azərbaycanda 2013-cü ildə 18 yaşadək gəlinlər tərəfindən 229, 2014-cü ildə isə 479 rəsmi qeydə alınan nikah bağlanıb. Son iki ildə rəsmi qeydə alınmış nikaha daxil olan 18 yaşadək oğlanların sayı 2 nəfər olub.
Qeyd edək ki, Uşaq Hüquqları Haqqında Konvensiyaya uyğun olaraq, yaşı 18-dək olan hər bir insan uşaq sayılır.
Azərbaycanda nikah yaşı 18-dir. Lakin bəzi üzürlü səbəblər olduqda nikaha daxil olmaq istəyən və nikah yaşına çatmamış şəxslərin yaşadıqları ərazinin müvafiq icra hakimiyyəti orqanı onların xahişi ilə nikah yaşının 1 ildən çox olmayaraq azaldılmasına icazə verə bilər. Bu səbəblər daha çox nikaha girmək istəyən tərəflərin ailə vəziyyəti ilə bağlı olur. Məsələn, onların valideynləri ağır (ölümcül) xəstə olduqda, qız hamilə olduqda və s. hallarda tərəflər 17 yaşında nikaha daxil ola bilər.
Qızların erkən yaşda ərə verilməsinin fəsadları barədə fikir bildirən mama-ginekoloq Pərvanə Mustafayevanın sözlərinə görə, ərə getmək üçün qızların orqanizmi müəyyən qədər formalaşmalı, endokrin orqanlar öz funksiyasını tamamlamalıdır: "Bu baxımdan hələ 18 yaşı tamam olmayan bir qız ərə gedən zaman orqanizmdə reproduktiv funksiyanı yerinə yetirən, birbaşa beyinlə əlaqədar olan endokrin orqanların formalaşması hələ tam şəkildə başa çatmamış olur. Ona görə də belə qızlarda bir sıra fəsadlar üzə çıxır. Birincisi, elə gözlə görünən patologiyanı deyim. Məsələn, 10 ildən sonra həmyaşıdları ilə müqayisədə belə qızlar xeyli yaşlı görünür. Hamiləliyi erkən toksikoz və başqa bir sıra fəsadlarla müşayiət olunur. Doğuş zamanı qanaxmalar çox rast gəlinən patologiyalardan biridir. Erkən ana olan qadınların bir sıra hallarda körpəyə münasibəti də fərqli olur. Doğuşu həyata keçirən həkim də başa düşməlidir ki, bu, digər doğuşlardan daha artıq məsuliyyətli, ciddi işdir. Bir neçə dəfə bu faktla da qarşılaşmışıq ki, o analar dünyaya gətirdiyi uşaqlara qarşı hədsiz dərəcədə laqeyd olur. Bu hətta ətrafdakılara da qəribə görünür. Tibb bacısı uşağı anaya təqdim edəndə əli ilə körpəni kənara tullayır ki, "başım ağrıyır, halım yoxdur, sonra gətirərsiniz". O, sadəcə olaraq, uşağa yaxın durmaq, üzünə belə baxmaq istəmir. Özü hələ uşaq olan, gəlinciklərlə oynamaqdan doymayan bir insanın özünün övladı dünyaya gələndə o uşaq ona artıq kimi görünür. Analıq hissini qətiyyən dərk etmirlər. O qızlarda analıq hissi yerli-dibli inkişaf etmir. Analıq hissinin inkişafı üçün qadına müəyyən yaş həddi lazımdır. Həmin yaş həddi yetişmədiyinə görə ana olmaq onlar üçün psixoloji zərbədir. Hətta bir neçə il əvvəl baş vermiş bir hadisəni xatırlayıram. Yeni doğulmuş uşağını hər yanına gətirəndə ana ağlayır və deyirdi ki, "bir də o uşağı gətirsəniz, ya onu öldürəcəm, ya da özümü. Mən onu görmək istəmirəm. Qısa və konkret". Doğum evindən çıxanda da uşağı qaynanasına təhvil verdilər. Qız qabaqda gedirdi, uşağı isə arxada aparırdılar. Erkən yaşda ərə gedən qızların ana olması onlar üçün birbaşa psixoloji zərbədir. Sonrakı mərhələdə də aydındır ki, uşağa normal baxa, qulluq edə bilmirlər. Bir çox hallarda erkən ailə quran qızlarda ana bətnindəki dölün inkişafı da tam şəkildə yetişmir. Hamiləliyin inkişafı müəyyən qədər geri qalır. Pediatrların da apardığı müşahidələrə görə, bu uşaqların əqli və fiziki inkişafı həmyaşıdlarından xeyli dərəcədə geri qalır. Aydındır ki, ananın hələ tam yetişməmiş orqanizminin yetişdirdiyi övlad da tam yetişkən olmayacaq. Fizioloji və psixoloji baxımdan qızların ailə qurması üçün ən yaxşı yaş həddi 20-30 yaş arasıdır".
Psixoloq Bahar Qafarova isə bildirdi ki, cinsi yetişmənin 6 variantı fərqləndirilir. Bütün variantlarda bu proses qızlarda 11-13, oğlanlarda 13-15 yaşda daha intensiv olsa da, cinsi yetişmənin ləng başlaması halı da müşahidə olunmaqdadır. Bu zaman proses qızlarda 17, oğlanlarda 19 yaşadək davam edə bilər. Erkən yaşda ailə quran qızlarda isə belə müstəsna halların ola biləcəyi haqqında heç kim düşünmür. Həmçinin yeniyetmələrdə səbrsizlik, dözümsüzlük daha çox olduğundan, onlar ailədə yaranan hər bir problemin ağırlığı altına düşürlər ki, bu da sonradan depressiyalara, bəzən hətta ağır psixika pozuntusunadək gətirib çıxara bilir: "İnsan fizioloji, bioloji daha tez inkişaf edir. Arxasınca isə insanın psixikası, psixologiyası formalaşır. İstər oğlan, istərsə də qız bioloji cəhətdən daha tez ata-ana ola bilir. Psixoloji baxımdan isə hələ vaxt lazımdır ki, bir insan kimi tam formalaşsın, böyük adam olsun. Bu baxımdan hesab edirəm ki, erkən nikahla ailə qurmağa hazır olmayan insanı faktiki bunu etməyə məcbur edirik. İkincisi, onlar hələ tam real qərar qəbul edə bilmir. Deməli, onların əvəzinə kimsə qərar qəbul edir. Bu kimsə adətən ata-ana olur. Demirəm ki, ata-ana pis qərar qəbul edəcək. Amma razılaşaq ki, bu, insanın öz həyatıdır və onun öz həyatında heç olmasa hansısa düşünülmüş formada iştirak etməyə ehtiyac var. Bu baxımdan mən tam razıyam ki, erkən nikahların sonradan müxtəlif fəsadları çıxır. Qız uşağı ərə gedərkən onda heç emosiyalar da oyanmır. Ərə gedəndən 5-6 il sonra tam formalaşanda ona sevgi də gələ bilər. Mümkündür ki, bu sevgi həyat yoldaşına qarşı yox, başqasına qarşı olsun. Bu da sabah real böyük problemlərə gətirib çıxarır".
"Təmiz Dünya" İctimai Birliyinin sədri Mehriban Zeynalova bildirdi ki, qızların erkən nikahı illərdir aktual olaraq qalır. Amma məsələ yalnız nikahla bitmir, bu problem özü ilə xəstə, əlil uşaqlar, uşaq və ana ölümləri, məişət zorakılığı və s. kimi yenilərini gətirir: "Bu qadınlar yalnız son mərhələdə, zorakılığa məruz qalıb uşaqları ilə küçədə qalanda, yaxud da sənədləşmə məsələsinə görə mərkəzlərə müraciət edirlər. Ərə verilən qızların hüquqlarından xəbərsiz olması da onları qurbana çevirir. Avropada uşaqlara hüquqları kiçik yaşlardan aşılanır. Hətta valideyn tərəfindən hüququ pozulduğu halda hansı addımı atacağını bilir. Bizdə isə uşaqlar bu barədə məlumatsızdır. Ona görə də situasiyalar düzəlmir. Bundan başqa, valideynlər də uşaqların sahibi olması düşüncəsindən azad olmalıdır. Uşaqları ilə davranışına dövlət tərəfindən müdaxiləyə yol vermirlər. Qanunla uşaqlarını zorla ərə verən valideynlər valideynlik hüququndan məhrum edilməlidir".
Günel CƏLİLOVA
