Təbriz qədim mədəniyyət mərkəzlərimizdən biri kimi tarixə düşüb. Tarixən elmin, təhsilin, mədəniyyətin, inqilabların beşiyi olan Təbriz yüzlərlə, minlərlə elm adamı yetişdirib.
Məlumdur ki, Təbrizin Rəbi Rəşidi məhəlləsində XIV əsrin əvvəllərində Fəzlullah Rəşidəddin tərəfindən yaradılmış mədrəsə Bağdaddakı Nizamiyyə mədrəsəsindən sonra Şərqdə ikinci ali təhsil ocağı idi. Təbriz ali mədrəsəsində - universitetdə 500-ə qədər alim dərs deyir, 7 min tələbə oxuyurdu. Tələbələrin 6 min nəfəri müxtəlif müsəlman ölkələrindən gəlmişdi. Universitet binası ilə yanaşı, Alimlər və Tələbə məhəllələri, habelə 60 min kitaba malik kitabxana Rəbi Rəşidi məhəlləsində yerləşirdi.
Sözümüzün canı odur ki, Təbrizdə hər zaman elm, təhsil inkişaf edib, tərəqqiyə çatıb. Bu amilə Milli Hökumət dövründə xüsusi diqqət yetirilib.
“Türkün dili tək sevgili dil olmaz” rubrikasında Azərbaycan Milli Hökumətinin ana dilli ali təhsil sahəsində həyata keçirdiyi siyasətdən danışacağıq.
Milli Hökumətin əsas hədəflərindən biri Azərbaycan türklərinin ana dilində təhsil alması olub ki, fəaliyyəti dövründə bu yondə işlər görüb. Həm orta, həm də ali məktəbdə ana dilində təhsili təmin ediblər. Doğrudur, Milli Hökumətin ömrü çox qısa olub, amma bu müddət ərzində çox böyük işlər həyata keçirib.
Bu gün Təbriz Universiteti olaraq tanınan ali məktəbin də əsası Milli Hökumət dövründə qoyulub. Neçə-neçə Azərbaycan aydının həyatında mühüm rol oynayan, mübariz inqilabçılar nəsli yetişdirən Təbriz Universitetinin əvvəlki adı Azərbaycan Universiteti olub. Tədqiqatçıların verdiyi məlumata görə, 1946-cı il yanvarın 6-da Azərbaycan Milli Hökuməti Təbrizdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin təşkil olunması haqqında qərar qəbul edib. 1946-cı ilin iyununda Təbrizdə ilk milli universitet açıldı. İlk vaxtlar universitetin üç fakültəsi olub. Bunlar tibb, kənd təsərrüfatı və pedaqoji fakültələr idi. Pedaqoji fakültədə tarix, dil, ədəbiyyat, fəlsəfə, hüquq, fizika, riyaziyyat və biologiya ixtisasları tədris olunurdu. Riçard Kottom qeyd edir ki, universitetdə mühazirələr türk dilində aparılırdı.
Milli Hökumətin baş naziri Seyd Cəfər Pişəvərinin fərmanı i1ə yaradılan universitetin ilk adı Azərbaycan Universiteti olub...
Tədqiqatçılara görə, Milli Hökumətin süqutundan sonra Azərbaycan Universiteti bir neçə il fəaliyyətini dayandırmalı oldu. Azərbaycan adından narahat olan, əndişələnən Pəhləvi rejimi milli fikri boğmaq, Azərbaycan türklərinin milli mübarizə əzimini qırmaq üçün bu universitetə qarşı düşmən mövqe bəsləyirdi. Bir neçə ildən sonra yenidən fəaliyyətə başladıqda isə universitetin adı Daneşqah-e Azərabadeqan - a dəyişdirildi. Molla rejimi hakimiyyətə gəldikdən sonra Milli Hökumətin qurduğu universitet bir daha fəaliyyətini dayandırır. Beş il universitetinin fəaliyyətinə icazə verilmir. fəaliyyətə başladıqda isə o Daneşqah-e Təbriz "Təbriz Universiteti" adlandırılır.
Təbriz Universiteti Təbriz şəhərində yerləşir və Tehran universitetlərindən sonra bu gün İran adlanan ölkənin ərazisində olan ən böyük təhsil ocaqlarından biri sayılır.
Cənubi Azərbaycanın bir sıra görkəmli ziyalıları, fikir adamları Təbriz Universitetinin məzunları olublar. Müəllim, tərcüməçi, nasir, publisist, İranda uşaq ədəbiyyatının banisi, şah rejimi tərəfindən Araz çayında boğdurularaq öldürülən Səməd Behrəngi, məşhur alpinist Əzim Qeyçisaz, azərbaycanlı yazıçı Qulamhüseyn Saidi, Urmiya şəhərinin sabiq meri Mehdi Bakiri və başqaları Təbriz Universitetinin məzunlarıdır.
Müasir dövrdə Təbriz Universiteti fəaliyyətini davam etdirir. Təəssüflər olsun ki, molla rejimi bu ali məktəbdən Azərbaycanın adını silməyə çalışır. Bu ali məktəbdə Azərbaycanşünaslıq Mərkəzi yaradılsa da, fəaliyyət göstərsə də, təəssüf ki, bir xeyli müddət əvvəl Azərbaycan türklərinə düşmən kəsilən Tehran rejimi Təbriz Universitetinin Azərbaycanşünaslıq Mərkəzinin fəaliyyətinin dayandırıb.
Azərbaycan türklərinin öz ana dillərində təhsil almasından əndişəyə düşən molla rejimi bütün vasitələrlə çalışır ki, soydaşlarımızı milli düşüncədən uzaqlaşdırsın. Amma buna müvəffəq ola bilmir. Təbriz Universitetində Azərbaycanşünaslıq Mərkəzini bağlayıb əvəzinə Ermənişünaslıq Mərkəzi açan molla rejiminin məqsədi aydındır. Amma gün gələcək, Təbriz Universitetində yenidən Azərbaycan türkcəsində dərslər keçiləcək və ana dilimizin hökmranlığı əbədi olaraq bərpa ediləcək. Bəli, gün gələcək, Milli Hökumətin zamanında olduğu kimi yenə də Təbriz Universitetində tədris Azərbaycan türkcəsində aparılacaq...
Dahi şairimiz Məhəmmədhüseyn Şəhriyar yaxşı deyib:
Türkün dili tək sevgili, istəkli dil olmaz,
Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz...
İradə SARIYEVA
