Azərbaycanda uzun illərdir həllini gözləyən problemlərdən biri də sənədsiz evlərlə bağlıdır. Qeyd edək ki, hələ 2011-ci ildə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətində keçirilən müşavirədə Prezident İlham Əliyev rəsmi icazə olmadan tikilmiş evlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı hökumətə tapşırıq vermişdi. Həmin tarixdən etibarən hökumət tərəfindən bir sıra tədbirlər görülüb.
2015-2019-cu illərdə “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklərə əsasən, sənədsiz evlərin qeydiyyatı asanlaşdırılıb. Həmin dəyişiklərin icrası nəticəsində xeyli sayda fərdi yaşayış evi və mənzil sənədləşdirilib. Amma sənədsiz evlər hələ də çoxdur. İqtisadiyyat Nazirliyi 2015-ci ilin yanvarından 2021-ci ilin sentyabrınadək yüz mindən artıq evin sənədləşdirildiyini açıqlayıb. 2022-ci ildə isə Azərbaycan ərazisində 49 min 371 fərdi yaşayış evi, 94 min 510 mənzil üzərində mülkiyyət hüquqları dövlət qeydiyyatına alınıb. Beləliklə, indiyədək 250 min civarında evin sənədləşdirildiyini söyləmək olar. Ekspertlər isə hesab edir ki, bunlar sənədsiz evlərin heç yarısı deyil. Təkcə Bakı şəhərində 500 minə yaxın sənədsiz evin olduğu bildirilir. Məsələn, iqtisadçı Fərid Abbasov sənədsiz evlərin əksəriyyətinin Bakı və Abşeron ərazisində olduğunu bildirir: “Azərbaycanda regionlarda azı 200 min mənzilin sənədləşdirilməsinə ehtiyac var. Rəsmi statistikaya görə, ölkədə 2 milyon mənzil var, buna da yalnız uçota alınan mənzillər daxildir. Lakin sənədsiz evlərin sayını demək mümkün olmasa da, biz kommunallar ilə təxmini say müəyyən edirik. Hazırda ölkədə elektrik enerjisi verilən mənzillərin sayı 3 milyona yaxındır. Bu, o deməkdir ki, ölkədəki mənzillərin təxminən 20 faizi rəsmi qeydiyyatda deyil. Bu sıraya həm qanuni sənədlər əsasında tikilən, amma mülkiyyət sənədi almayan mənzillər, həm də qanunsuz tikililər daxildir. Əgər bu gün paytaxtda 400 mindən çox sənədsiz tikili mövcuddursa, onların əksəriyyəti fərdi yaşayış evləridir. Onların qeydiyyatsız olması ildə dövlət büdcəsinin külli- miqdarda vəsaitdən kənarda qalması deməkdir. Belə ki, onlar sənədləşdirilib əmlak vergisinə cəlb olunsalar, bu vəsait bələdiyyənin, eləcə də dövlət büdcəsinin formalaşmasına təsir edərdi”. Hesablamalar göstərir ki, Bakı və onun ətrafında sənədləşmə aparılmadan tikilən fərdi evlərin sayı yüz minlərlədir. 2000-ci illərdə müxtəlif mənbələr Bakı ətrafında 700 mindən yuxarı belə evin inşa olunduğunu bildirib. Bundan əlavə, Bakı kəndlərində sovet dövründən tikilmiş evlərin çoxunun da “kupçası” yoxdur. Ötən ilin əvvəlində İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətindən (ƏMDX) bildirilib ki, Azərbaycanda sənədsiz evlərin sənədləşdirilməsinə dair yeni qanunvericilik aktı hazırlanacaq. Üstündən bir il keçsə də, ortada nə qanun var, nə də qanun haqda başqa informasiya. ƏMDX qeydiyyatsız evlərin siyahıya salınması haqda təkliflərini də prezidentə təqdim etməli idi. Amma indiyədək bu barədə də məlumat açıqlanmayıb. Əmlak məsələləri üzrə ekspert, eləcə də ev alqı-satqısı ilə məşğul olan Renat Nağıyev “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, sənədsiz evlərin bir qismi təyinatına uyğun olmayan torpaqlarda, müvafiq qoruma zolaqlarında, yüksəkgərginlikli xətlərin altında tikilib. O, həmin evlərə sənədlərin verilməsini müşkül sayır və sənədləşmənin yubanma səbəblərini sadalayır: “İlk səbəb yaşayış yerlərinin ilkin qeydiyyatının olmamasıdır, torpaq ayırma ilə bağlı sənədlər tapılmır. İkinci məsələ qanunsuz evlərin müvafiq qaydada inşa olunmamasıdır. Məsələn, yüksəkgərginlikli xətlərinin üstündə tikilib, ya da xüsusi qorunma ərazisində inşa edilib. Üçüncü səbəb bəzi torpaq sahələrinin kənd təsərrüfatı üçün ayrılması ilə bağlıdır. Yəni fərdi yaşayış evləri kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlarda tikilib. Onların sənədləşdirilməsi, ümumiyyətlə problem yaradır, çünki bununla bağlı Nazirlər Kabineti qərar verməlidir. İlk iki səbəblə bağlı icra hakimiyyətləri işə qarışa bilər, onlar isə müdaxilə etmir. Səbəb gəlir mənbəyi kimi görməkləridir”.
Onu da qeyd edək ki, fərdi yaşayış evlərinin dövlət qeydiyyatına alınması xidməti vətəndaşın istəyindən asılı olaraq maksimum 10 iş günü ərzində göstərilə bilər. Çıxarışın verilməsi üçün tələb olunan dövlət rüsumu 30 manatdır. Çıxarış almaqda yaşanan problemlər fonunda isə ötən ildən kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlarda tikilən evlərin sahiblərinin cərimələnməsinə başlanıb. Belə ki, 2015-ci ildən 2022-ci ilə qədər inzibati tənbeh tədbiri kimi 609 belə protokol tərtib edilib. Cərimə məbləği 500 manatdan 5 min manata kimi dəyişir. Hələlik isə proses göstərir ki, sənədsiz evlər məsələsinin həlli üçün inventarlaşdırılan tikililər üç qrupa bölünür. Birinci qrupda qeyri-təyinatı üzrə ərazilərdə inşa olunmuş tikililərdir. Buraya kənd təsərrüfatı, digər qeyri-yaşayış təyinatlı sahələrdə inşa olunmuş, tikinti prosesində heç bir sənədi olmayan tikililər aiddir. İkinci mühafizə zolaqlarına düşən, magistral qaz, su, elektrik, dəmiryolu və sairin, eləcə də mədən ərazisinə düşən evlərdir. Üçüncü təyinatı üzrə istifadə olunan torpaq sahələrində tikilən evlərdir. Sənədləşmə prosesi həyata keçirilmədiyi üçün onlar da qanunsuz tikili kateqoriyasına aiddir. Bu halda dövlətin yanaşması ondan ibarətdir ki, təyinat dəyişmə prosesi artıq həyata keçirilib. Yalnız mühafizə zolağına və mədən ərazisinə düşən tikililər istisna olmaqla, digər tikililərin sənədləşdirilməsində heç bir problem olmayacaq. Lakin bu prosesin icrası hələ də ləngiyir.
Samirə SƏFƏROVA
