Azərbaycan üçün həlli vacib sayılan ən önəmli məsələlərdən biri də Xəzərin hüquqi status probleminin həllini tapmasıdır. Amma SSRİ dağılandan yaranan bu problemin həlli geosiyasi və enerji maraqları üzündən dalana dirənib.
Xatırladaq ki, İran və Türkmənistanla fikir ayrılığına baxmayaraq, üç Xəzəryanı dövlət, yəni Azərbaycan, Qazaxıstan və Rusiya öz aralarında problemləri həll edərək Xəzər dənizinin müvafiq sektorlarını bölüşdürüb. Ancaq onların öz aralarında imzaladıqları sazişlər İran və Türkmənistana aid olmadığından, sahilyanı dövlətlər Xəzərin yekun statusunun tam müəyyənləşdirilməsinə hələ də nail olmayıb. Amma Xəzərin statusu haqqında konvensiya layihəsinin hazırlanması ilə bağlı işçi qrupun Tehranda keçirilən son iclasından sonra müəyyən irəliləyiş də hiss olunur. Belə ki, Tehran görüşündə dənizin dibinin sərhədlərinin müəyyən olunması və bioloji ehtiyatların istismarı haqqında ilkin razılıq əldə olunub. İran Xarici İşlər Nazirliyi də bildirir ki, əldə olunan digər razılıq konvensiya layihəsinin bəndləri üzrə əsas müzakirələrin aparılması ilə bağlıdır.
Xəzəryanı dövlətlərin xarici işlər nazirlərinin müavinləri səviyyəsində keçirilən toplantıda dənizçilik, tranzit və tərəfləri maraqlandıran digər məsələlər də müzakirə olunub. Prezidentlərin Qazaxıstanda keçiriləcək sammitində imzalanacaq sənədlərin hazırlanmasını sürətləndirmək qərara alınıb. Baş verənləri şərh edən Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov bildirir ki, Moskva beşinci Xəzər sammitində Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında konvensiyanın imzalanacağına ümid edir. Qeyd edək ki, daha əvvəl Moskva Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın 2017-ci ilin əvvəllərində imzalanmasının real olduğunu bəyan edib. Status məsələsinin müəyyən edilməsi isə sahilyanı ölkələr arasında daha çox Azərbaycanın maraqlarına cavab verir. Çünki bu hal həm dənizdə sərhədlərlə bağlı İran və Türkmənistanla mübahisələrə son qoyulması, həm də mübahisəli enerji yataqlarının işlənməsinə imkan yaranması deməkdir.
Ümumiyyətlə, Bakının mövqeyi belədir ki, Xəzər dənizində sabitliyin möhkəmləndirilməsi bütün tərəflərin maraqlarının nəzərə alınması, eləcə də bir-birinin təhlükəsizliyinə zərər vurmamaqdan asılıdır. Elə bu günlərdə xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov da bu analoji mövqeyi yenidən diqqətə çatdırıb.
Nazir qeyd edib ki, Xəzər dənizi Xəzər regionu ölkələrinin xalqlarının iqtisadi inkişafı və rifahına, həmçinin dünya enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasına yönələn bir çox beynəlxalq və regional layihələrin mühüm tərkib hissəsidir: "Azərbaycan tərəfi əmindir ki, Xəzər dənizinin hüquqi statusu ilə bağlı bütün məsələlər Xəzəryanı dövlətlərin suveren hüquqlarına hörmət və qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıq ruhunda, həmçinin tərəflər arasında, xüsusən regional sabitlik, təhlükəsizlik və Xəzər hövzəsində iqtisadi və elmi-tədqiqat fəaliyyəti ilə bağlı məsələlərdə inam və etibarın möhkəmləndirilməsi yolu ilə həll olunmalıdır. Etimad tədbirlərinə, həmçinin, bütün Xəzəryanı dövlətlər üçün bərabər təhlükəsizlik şəraitinin təmin olunması da daxil olmalıdır. Biz həmçinin əminik ki, Xəzər dənizində sabitliyin möhkəmləndirilməsi bütün tərəflərin maraqlarının nəzərə alınmasına, eləcə də bir-birinin təhlükəsizliyinə zərər vurmaması, Xəzəryanı dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və müstəqilliyinə hörmət göstərilməsi və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamasına əsaslanmalıdır. Biz Xəzərin ətraf mühitinin bugünkü vəziyyəti ilə bağlı Xəzəryanı dövlətlərin ümumi narahatlıqlarını bölüşürük və Xəzər dənizinin ekoloji problemlərinin həlli üçün əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlıyıq".
Beləliklə, rəsmi Bakı öz tərəfindən müvafiq addımlar atır. Sadəcə, digər sahilyanı ölkələrin də eyni mövqeni bölüşməsi vacibdir. Bu hal Xəzərin hərbiləşməsinin qarşısının alınması, burada geosiyasi çəkişmələrə son qoyulması baxımından da vacib əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan üçün bunun daha bir önəmi də "Transxəzər" qaz kəmərinin çəkilişinə imkan yaranmasıdır. Hazırda məhz status problemi "Transxəzər"in çəkilişi yolunda ən böyük maneəyə çevrilib. Halbuki, həm Bakı, həm də Aşqabad, status problemi olmayacağı təqdirdə, bu layihəni həyata keçirməkdə maraqlı tərəfdir.
Tahir TAĞIYEV