Alp ər Tunqa m.ə.VII əsrdə anadan olub. Onun adı müxtəlif mənbələrdə ayrı-ayrı adlarla: Firdovsinin "Şahnamə"sində Əfrasiyab; Qaşqarlı Mahmudun "Divani lüğət-it-türk"də və Yusif Xas Hacibin "Kutadqu bilik" adlı əsərində "Tonqa Alp Ər"; assurilərin mənbələrində "Meduva"; Herodotun əsərində "Madyaes"; Cüveyninin "Tarixi Cahangüşa"sında "Buku xan" olaraq keçir.
Alp ər Tunqanın yaşamı və döyüşləri çərçivəsində əmələ gələn hadisələrin islamiyyətdən əvvəl dastanlaşdığına dair məlumatlar var. Ancaq bir çox dastan kimi bu da günümüzədək tam gəlib çatmayıb. Ciddi tədqiqatlar nəticəsində əldə edilən məlumatlara görə, Alp ər Tunqa bütün Orta Asiyanı hakimiyyəti altına aldıqdan sonra güclü ordusu ilə Qafqazı aşaraq cənuba doğru irəliləyib, Anadolu və Misirin torpaq sahələrini öz torpaqlarına qatıb, Çindən Şərqi Avropaya qədər uzanan bölgələrdə bir çox qövmü öz idarəsi altına alaraq böyük bir imperatorluq qurub.
Alp ər Tunqa həyatı boyunca iranlı hökmdarlarla savaşıb. İranlılar ona Əfrasiyab deyərdilər. Əfrasiyab iranlılarla apardığı döyüşlərdə hər zaman zəfərlər qazanıb, böyük ad çıxarıb.
Alp ər Tunqa Saka imperatorluğuna qızıl dövrünü yaşadıb. Bu tarixi babamızın adı əfsanələşib, şöhrəti hər tərəfə yayılıb. Onun vəfatından sonra Saka imperatorluğu zəifləməyə başlayıb. Miladdan sonra qurulan türk dövlətləri - Göytürklər, Uyğurlar, Qaraxanlılar Alp ər Tunqanın soyundan gəlmə olduqlarını qəbul ediblər. Alp ər Tunqa ilə əlaqəli əfsanələrin Göytürklərdən əvvəl Şərqi və Orta Tyan-şan bölgəsində yaşayan türklər arasında meydana gəldiyi zənn edilir.
"Kutadqu bilik" Alp ər Tunqa barəsində bu məlumatı verir: "Əgər diqqət etsək görərik ki, dünya bəyləri arasında ən yaxşıları türk bəyləridir. Bu türk bəyləri arasında adı ən məşhur olan, gələcəyi ən açıq görəni Tunqadır..." Burada məşhur Tunqa olaraq yad edilən Alp ər Tunqadır.
"Alp ər Tunqa" dastanından onun barəsində məlumatlar xülasə olaraq belə verilə bilər: "...Turan şahzadəsi Alp ər Tunqa atasının istəyi ilə İrana müharibə elan etdi. Nəticədə, iki ordu Dihistanda qarşı-qarşıya gəldi. Sərv boylu, aslan qollu Alp ər Tunqa iranlıları məğlub etdi. İran şahı Alp ər Tunqaya əsir düşdü. O zamanlar İrana bağlı olan Kabil padşahı Zal İranın intiqamını almaq istədi. Döyüş zamanı bəzi müvəffəqiyyətlər əldə etməsinə baxmayaraq, Zal İran şahının öldürülməsinə mane ola bilmədi. Müəyyən zaman keçdikdən sonra Alp ər Tunqa İranı ələ keçirmək üçün yenə müharibə elan etdi. İranın tarixində yetişdirdiyi ən böyük qəhrəmanlardan biri olan Zal oğlu Rüstəm ilk olaraq türklərə qarşı hücuma keçsə də, bir şey əldə edə bilməmişdi...
Alp ər Tunqa ilə Zal oğlu Rüstəm arasında bitməz-tükənməz döyüşlər baş verib. O zamanlar İran taxtında oturan Keykavus həm oğlu Siyavuşa, həm də Zal oğlu Rüstəmə qarşı çıxdıqda Siyavuş Alp ər Tunqaya sığınıb, sonra türk bəyi Piranın qızı ilə evlənib, bir oğlu olub. Siyavuş oğluna babası Keyxosrovun adını verib. İranlılar Siyavuşun oğlunu qaçıraraq böyüdüb, sonra İran taxtına oturdublar. Keyxosrov taxta oturduqdan sonra Zal oğlu Rüstəmlə birləşərək turan ordularına, Alp ər Tunqaya qarşı dəfələrlə döyüşübsə də, bir şey əldə edə bilməyib. Əksinə, hər zaman məğlub olub. Beləcə bir şey əldə edə bilmədikdə hiyləyə əl atıb, "dostluq" qurmağa çalışıb... Nəticədə Alp ər Tunqa Keyxosrov tərəfindən bir ziyafətə dəvət edilib və zəhərləndirilərək öldürülüb...
Minillər əvvəl, tarixin dastanlaşdığı dövrdə Qurd nəfəsli, dağ sinəli igidlər at çapardılar Asiyanın bir ucundan digər ucuna. Onlar tanıyıb bildiyimiz türklərdilər. Onlar qırğızın, oğuzun, özbəyin, uyğurun, tatarın atalarıdırlar!
Minillər əvvəl, tarixin dastanlaşdığı dövrdə onların başında Alp ər Tunqa vardı. Onlara "Sakalar" deyərdilər. Sakalar üçün dünya çox kiçik idi. Onlar Altay dağlarının ətəklərində gecələyər, Qafqazda gəzər, Anadolu yaylaqlarında dolaşardılar... Başlarında Kağan Alp ər Tunqa vardı! O, həqiqi "Alp," həqiqi bir qəhrəmandı! O, qəhrəmanlığı dastanlarla bu günə qədər gələn və tanınan babamızdır. Onu "Şahnamə"dən tanıyırıq... Onu "Kutadqu bilik"dən tanıyırıq... Onu "Divani lüğət-it-türk"dən tanıyırıq.
Alp ər Tunqa türk xalqlarından əmələ gələn sakaları, Asiyanı böyük bir qüvvət halına gətirdi. Bununla da sakalardan sonra Asiyada türk əzəmətini ucaldacaq hunlara əlverişli bir şərait hazırladı.
Çin kitablarında keçmiş yunanlılarla kımız içən, türk çadırından istifadə edən sakalardan danışılan zaman farslar vardı sakaların qarşısında. Farslar türk yurdlarına yayılmaq istəyirdilər. Alp ər Tunqa isə bu yayılmanın qarşısını alırdı. Həqiqət budur ki, Anadoluda, Azərbaycanda, Orta Asiyada iranlılarla ölüm-qalım müharibəsi aparan sakalar bugünkü türk xalqlarının ərazilərini, vətənlərini ta o günlərdə sübut etməyə çalışıblar.
Sakaların şanlı xaqanı Alp ər Tunqa m.ə. VII əsrin Asiyasının bir qəhrəmanlıq abidəsi olaraq dastanlarda hələ də yaşamaqdadır. Yalnız türk dastanlarından deyil, digər millətlərin dastanlarından da onun çox böyük bir xaqan olduğunu öyrənə bilirik.
İran şairi Firdovsi "Şahnamə"sində yazır ki: "Turan şahzadəsi Əfrasiyab (Alp ər Tunqa) atasının məsləhəti ilə İrana hücum etdi. İki ordu Dihistanda qarşılaşdı. Sərv boylu, aslan ürəkli, fil qədər güclü olan Əfrasiyab iranlılara qalib gəldi. İran padşahı Əfrasiyabın əlinə keçdi..."
Yalnız "Şahnamə"də deyil, digər tarixi yazılarda oxuduqlarımız da türklərin milli şüur köklərinin nə qədər dərinlərə işlədiyini isbat edir. "Kutadqu bilik" və "Divani lüğət-it-türk" adlı iki möhtəşəm əsərdə də Alp ər Tunqanın qəhrəmanlığından bəhs edilir.
Yusif Has Hacib "Kutadqu bilik" adlı əsərində belə deyir: "Alp ər Tunqa türk bəyləri arasında çox tanınan, savadlı, məziyyətli və fəzilətli bir hökmdar idi. İranlılar ona Əfrasiyab deyərdilər..."
Qaşqarlı Mahmud türklüyün və türk dilinin qüruru, fəxri olan "Divani lüğət-it-türk" adlı əsərinin bir çox yerində Alp Ər Tunqadan söz açır, sakaların bu tanınmış xaqanının qızının adı Qəz olduğuna görə Qəzvin şəhərinə onun adının verilməsindən bəhs edir. Yenə həmin əsərdə o, Alp ər Tunqanı bir "Dünya xanı" olaraq adlandırır.
Həqiqətən, Saka türkləri Alp ər Tunqanın xanlığı dövründə ən gözəl günlərini yaşayıblar. Alp ər Tunqa comərdliyi, cəsurluğu ilə türk xalqlarının hafizəsində bu günə qədər yaşayıbr və yaşayacaq. Onun rəhbərliyi dövründə sakalar Asiyanın qərbində və şərqində ən böyük güc halına gəlmişdilər.
Alp ər Tunqa uzun illər boyu iranlılara köks ötdürüb, onların yayılmalarının qətiyyətlə qarşısını alıb. Sakalar üzə çıxana qədər iranlılar çox rahatlıqla dolaşırdılar Anadoluda, Azərbaycanda, Orta Asiyada. O zaman sakalar iranlıların türk yurdlarını işğal etmə siyasətinə qarşı böyük bir güc olaraq ortaya çıxıb, türk xalqlarının firavan yaşamalarını təmin ediblər. Belə ki, tanınan tarixşünas Herodot: "Sakaların əsgəri gücünün Zilə yaxınlarında hiylə yolu ilə yox edilməsinə qədər bütün Anadolu sakaların suverenliyi altında idi", - deyib.
Alp ər Tunqa iranlılara heç nəfəs aldırmayıb, onların işğalçı siyasətlərinin qarşısını alıb. İranlılar da bu böyük türk xanından qurtarmanın yollarını axtarıblar. Onlar türklərə qarşı girdikləri bütün müharibələrdə məğlub olublar. Ancaq tarixin hər çağında türkün belini qıran fitnə və tələ olub. Məkr və hiylə tarixin bu ilk çağlarında da türkün fəlakətinə səbəb olub.
İranlılar tarix boyu silahlanıb Alp ər Tunqanın arxasınca düşüblər. Onlar Altay dağlarına qədər onu təqib ediblər. Ancaq qarşılaşdıqları hər yerdə onun yüksək zəkası, yenilməz gücü qarşısında pərişan olublar. Nəhayət onlar, yuxarıda açıqladığımız kimi, Azərbaycanda m.ə. 624-cü ildə hiylə yolu ilə Alp ər Tunqanı zəhərləyərək öldürüblər.
Alp ər Tunqanın qanı yerdə qalacaqdımı?
Xeyr! Yüz il sonra, anaların cəsur ürəkli qızlar doğduğu çağda Saka türkünün bəxt üfüqündə Tomris (Dəmir iz) xatun dünyaya gəldi. Tomris xatun Alp ər Tunqanın nəvəsi idi. O, hökmranlığı altındakı sakalarla türkün əbədi həyat burulğanında bir fırtına kimi əsdi və babasının qanını yerdə qoymadı. İran şahını döyüş meydanında türkə yaraşan bir igidliklə cəhənnəmlik etdi. Beləcə o, babası Alp ər Tunqanın qanını aldı.
Türk xalqları xəqan Alp ər Tunqanı heç zaman unutmadı. Onun ölümünün acısı türklərin könüllərində, dastanlarında yaşadı.
Yüzillər boyu Asiyanın çöllərində - ozanların dilində, aşıqların sazında onun dastanı danışıldı. Daha sonralar bu dastanın Uyğurlar və Qaraxanlılar arasında yaşayaraq davam etdiyi bilinir. Alp ər Tunqa dastanının mətni günümüzədək tam olaraq gəlib çatıb. Saka hökmdarı və qəhrəmanı barəsində bu ağı təsbit edilib:
"Alp ər Tunqa öldümü? Dünya sahibsiz qaldımı? Qorxaq öcünü aldımı? İndi ürək yırtılar!.."
Türklər ən xoşbəxt günlərini türk tarixinin ilk sıralarında yer alan böyük qəhrəman Alp ər Tunqa zamanında yaşayıblar. Biz Alp ər Tunqa babamızı böyük hörmətlə yad edirik. Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor