Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bu günlərdə növbəti dəfə ölkənin yeni konstitusiyaya ehtiyacı olmasından danışıb. Amma konstitusiyada nələrin dəyişməli olduğundan söz açmayıb. Paşinyan konstitusiya islahatları ideyasını elə baş nazir olandan səsləndirirdi. 2021-ci ildə Konstitusiya İslahatları Şurası da yaradılmışdı. Daha sonra bu fikir yeni konstitusiya ideyası ilə əvəzləndi.
Baş nazir yeni konstitusiyaya ehtiyac olmasını onunla əsaslandırır ki, konstitusiyaya yanaşma kökündən dəyişməlidir. Yeni konstitusiyanın təməlində öz dövləti olduğunu qəbul edən xalq anlayışı dayanmalıdır. Yəni, özünü dövlətsiz sayan xalq anlayışından imtina edilməlidir. Ermənistanda Tətbiqi Siyasət Araşdırmaları İnstitutunun baş tədqiqatçısı Beniamin Poqosyan düşünür ki, yeni konstitusiyada baş nazir, parlament, hökumət və məhkəmə arasında səlahiyyət bölgüsü daha dəqiq aparılmalı, insan haqları məsələsi qabardılmalıdır. Ermənistanın ədliyyə naziri Srbuhi Qalyan isə konstitusiyanın yeni mətninin preambulasından Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın çıxarılacağını istisna etməyib. Bu həmin istinaddır ki, Azərbaycan hökuməti həmin bəyannamədə Qarabağın Ermənistanla birləşməsinin qeyd olunduğunu deyir və ərazi iddiası olduğunu bildirir. Hesab olunur ki, yeni konstitusiyanın mətninin gələn il baş tutacaq parlament seçkisindən əvvəl hazır olması xalqın fikrini öyrənmək, dəstəyini qazanmaq üçün vacibdir. Xatırladaq ki, Paşinyan bu günlərdə xalqa müraciətində 14 bənddən ibarət “Real Ermənistan” ideologiyası layihəsini təqdim edib və qeyd edib ki, yeni konstitusiyanın qəbulu dövləti olmayan xalqın qalıq davranışından xalqın dövlətyönümlü düşüncəsinə keçidi asanlaşdırmalıdır. Bundan əvvəl, 2021-ci ilin martında Paşinyan həmin ilin oktyabrında yarım-prezident idarəetmə formasına keçidin mümkünlüyünə imkan verən yeni konstitusiya üzrə referendumun keçirilməsini təklif etmişdi. Müxalifət qüvvələri belə fikirlər səsləndirirlər ki, konstitusiyanın dəyişdirilməsi təşəbbüsü xarici, xüsusən də Azərbaycan və Türkiyədən gələn təzyiqlərlə bağlı ola bilər. Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan qeyd edib ki, konstitusiyaya dəyişikliklərin zəruriliyi ilə bağlı müzakirələr 2020-ci ildən davam edir və bu təşəbbüs Azərbaycanın tələbləri ilə bağlı deyil. Bununla yanaşı, indiki konstitusiyada diasporun rolu xüsusi qeyd olunur və Erməni Apostol Kilsəsinin rolundan bəhs edilir. Halbuki, əgər söhbət dünyəvi dövlətdən gedirsə, kilsə üçün xüsusi rol elan etmək, ən azı, cəfəngiyyatdır. Bundan başqa, Ermənistanı milli dövlətə çevirmək üçün, şübhəsiz, ilk növbədə, bu dövlətin sərhədlərini müəyyən etmək lazımdır. Bu isə, xüsusən, təkcə Azərbaycana deyil, Türkiyəyə də ərazi iddialarından imtina etmək deməkdir. Konstitusiyada yer alan həmin Müstəqillik Bəyannaməsində təkcə Qarabağa deyil, Türkiyə Cümhuriyyətinin şərq bölgələrinə də iddialar irəli sürülüb. Bunlar fonunda “Qraparak” qəzeti yazıb ki, Nikol Paşinyan ölkə konstitusiyasının preambulasında yer alan Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın əvəzlənməsi ilə bağlı təklifi keçiriləcək referenduma çıxarmağı planlaşdırır. Bildirilib ki, dəyişiklik nəticəsində onun müəllifi olduğu “Real Ermənistan” layihəsindən istifadə olunacaq.
Ermənistan konstitusiyasının mətnindən Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın çıxarılması təkcə Azərbaycanla sülh prosesinin irəliləməsi baxımından deyil, həm də beynəlxalq hüquq normalarına uyğunluq baxımından vacibdir. Qeyd edək ki, rəsmi Bakı sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistanın öz konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını aradan qaldırmaq üçün dəyişikliklər etməli olduğunu bəyan edib. 2024-cü il sentyabrın 27-də Paşinyan BMT Baş Assambleyasının iclasında Azərbaycanla sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi mümkünlüyündən danışıb. Amma Azərbaycan bu vədin mümkün qədər tez yerinə yetrilməsini tələb edir. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov bu günlərdə bir daha məsələ ilə bağlı qeyd edib ki, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları mövcuddur və bu maddələrin ləğv edilməsi tələb olunur: “Bununla bağlı Ermənistandan qətiyyətli addımlar gözləyirik. Son zamanlar Ermənistan tərəfindən eşitdiyimiz arqumentlər bizi qane edə bilməz. Onu da qeyd etmək istərdim ki, Ermənistanın Konstitusiya Məhkəməsinin növbəti qərarı oldu. Belə ki, Konstitusiya Məhkəməsi Ermənistan Konstitusiyasının preambulasının dəyişməz olduğu və xüsusi olaraq preambulaya toxunmağın mümkün olmaması barədə qərar qəbul edib. Hesab edirik ki, bu, vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Çünki məhz Ermənistanın konstitusiyasının preambulasında Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad var. Həmin Müstəqillik Bəyannaməsində də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddialar yer alır”. Onu da bildirək ki, Ermənistan konstitusiyasının hazırkı variantı və dövlət sərhədinin delimitasiyası prosesinin tamamlanmaması Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhün bərqərar olması yolunda duran əsas maneələrdəndir. İrəvanla Bakı arasında sülhün əldə olunması bütün region üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etsə də, razılaşmaların qarşısında duran bütün maneələrin tezliklə aradan qaldırılması üçün Ermənistan konstitusiyasını dəyişməlidir.
Ramil QULİYEV
