Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Vladivostokda keçirilən Şərq İqtisadi Forumun plenar iclasında Qarabağ məsələsiilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər hələ də geniş müzakirə predmetidir. Xatırladaq ki, Putinin sözlərinə əsasən, Ermənistan Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini tanıyıb.
Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev də ona deyib ki, Ermənistan Qarabağın onların olduğunu tanıyıb, Qarabağın statusu məsələsi artıq gündəmdə yoxdur, o həll olunub: "Ermənistan rəhbərliyi açıq şəkildə bildirib ki, Azərbaycan SSR-in 1991-ci ilə qədərki ərazisini tanıyır və Qarabağın özünün də daxil olduğu rəqəmi açıqlayıb. Bu, bizim qərarımız deyil, Ermənistan rəhbərliyinin qərarıdır. Azərbaycanda deyirlər ki, əgər Rusiya kömək etmək istəyirsə, Qarabağla bağlı bütün məsələlər Bakı ilə ikitərəfli əsasda həll olunmalıdır. Biz nə deyə bilərik? Burada deyiləcək bir şey də yoxdur. Əgər Ermənistan özü Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyırsa, Qarabağın statusunu Ermənistan özü müəyyənləşdirib”.
Putin xatırladıb ki, İkinci Qarabağ müharinbəsindən əvvəl Rusiya münaqişənin nizamlanması üçün Ermənistana öz təklifini edib: İki rayon – Kəlbəcər və Laçın rayonları və bütünlüklə Qarabağ Ermənistanın yurisdiksiyası altında qalsın, amma 10-15 il ərzində cəhd göstərmələrinə baxmayaraq, Ermənistan rəhbərliyi bu varianta razılaşmayıb. Sonuncu məqam indi geniş müzakirə predmetidir. Hesab edilir ki, Ermənistanda baş nazir Nikol Paşinyana qarşı əhval-ruhiyyəni gücləndirmək üçün Putin bunu deyib. Azərbaycan isə Kəlbəcər və Laçın rayonları və bütünlüklə Qarabağ Ermənistanın yurisdiksiyası altında qalmasına heç zaman razılıq verməyib. Bunu sabiq xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov da xüsusi olaraq vurğulayır. O qeyd edir ki, ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinin 1996-cı ildən başlayaraq irəli sürdüyü təkliflər elə bu mahiyyətdə idi ki, Laçın, Kəlbəcər və keçmiş Dağlıq Qarabağın yurisdiksiyası Ermənistanda qalır, digər 5 rayon Azərbaycana qaytarılır: “Bu, tək Rusiyanın təklifi deyildi. Yəni, Putinin dediyi kimi, mərhələli variantda bir neçə rayonun azad edilməsi, sonrakı mərhələdə Laçın və Kəlbəcər rayonları və Qarabağ məsələsi həll olunmalı idi. Əslində, Putinin təzə nəsə deməyib. “Madrid prinsipləri”nin də əsas elementləri bundan ibarət idi ki, işğal olunmuş rayonların bir qismi öncə azad edilirdi. Bizə saziş yox, hər dəfə gələcək sazişin əsas elementləri tezis şəkilində təklif olunurdu. Azərbaycan da, Ermənistan da bu təkliflərin bir qismini qəbul edir, digər qismini qəbul etmirdi. Bu vəziyyət 30 ilə, yəni 2020-ci ilə qədər davam etdi. 30 il ərzində həmsədrlər tərəflərə hər hansı saziş təklif etməyib. Putinin dediklərindən elə nəticə hasil olur ki, guya Ermənistan 5 rayonun qaytarılması, Kəlbəcər və Laçının məsələsinin, Qarabağın statusunun sonrakı mərhələyə saxlanılması təklifini qəbul etmirdi, Azərbaycan qəbul edirdi. Bu isə yanlış təəssüratdır. Məhz Azərbaycan tərəfi bunu qəbul etmirdi. Mən bunu tam məsuliyyətlə deyirəm. Çünki həmin təkliflər irəli sürülən zaman mən prezident Heydər Əliyevin bu məsələlər üzrə xüsusi nümayəndəsi idim, bu məsələlərdən xəbərim var. Ümumiyyətlə, Minsk qrupunun təklifləri də öncə 5 rayonun azad edilməsi, sonra digər rayonlar məsələsini əhatə edirdi. Ancaq Azərbaycan bu təkliflərə razılıq vermirdi. Ermənistan sonradan isə belə mövqe ortaya qoydu ki, heç bir ərazini azad etmir, de-fakto həmin ərazilər Ermənistana birləşib, onlara danışıqlar lazım deyil. Putinin iradları Ermənistanım məhz bu sonrakı mövqeyi ilə bağlıdır. Putinin demək istədiyi budur ki, Qərbə doğru getmək istəyən Ermənistana uzun müddət belə yaxşılıq ediblər. Əslində isə Putinin qeyd etdiyi təklif Minsk qrupunun 3 həmsədrinin mövqeyi idi. Hazırda Putinin də açıqlaması Qarabağ mövzusuna aid olsa da, əslində, baş verənlər Rusiya və Qərb arasında rəqabətin təzahürüdür.
Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır. 2020-ci ildə 44 günlük müharibənin nəticəsində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev bəyan edib ki, status-kvo dəyişib, Qarabağ mövzusu Azərbaycanın daxili məsələsidir və bu səhifə bağlanıb. Azərbaycan Prezidenti göstərib ki, bu məsələ ilə bağlı kiminsə rəyi ikinci dərəcəli məsələdir. Bu, reallıqdır”.
Rusiyalı siyasi ekspert, “Milli Müdafiə” jurnalının baş redaktoru İqor Korotçenko da məsələ ilə bağlı maraqlı fikirlər səsləndirib: “Vladimir Putin bütün suallara nöqtə qoyaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmət etdiyini, Qarabağın Azərbaycan ərazisi olduğunu bir daha təsdiqlədi. Putin mahiyyətcə belə dedi: “Ermənistanın siyasi rəhbərliyi və Paşinyanın Moskvaya ünvanladığı bütün ittihamlar sırf Paşinyanın özünə ünvanlanmalıdır. Çünki həqiqətən də rəsmi səviyyədə Ermənistan hakimiyyəti Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıyıb”. İrəvanın bu gün Rusiyanı uğursuzluqlarında və problemlərində ifrat dərəcədə günahkar göstərməyə çalışdığını nəzərə alan Putin Ermənistan rəhbərliyinə kifayət qədər düzgün, lakin sərt diplomatik formada cavab verdi”. Ermənistanın keçmiş prezidenti Levon Ter-Petrosyanın xarici siyasət məsələri üzrə keçmiş müşaviri Jirayr Libardiyan da etitraf edir ki, Azərbaycan hər zaman qətiyyətli mövqe sərgiləyib: “44 günlük müharibədə qələbədən sonra Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin əlində bir çox variantlar vardı, Ermənistan isə müharibədə sanki məğlub olmamış tərəf kimi davrandı”. O bildirib ki, BMT Təhlükəsizlik Şurası başda olmaqla nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən Ermənistanın dostu hesab etdiyi ölkələr dəfələrlə onlara Qarabağın Azərbaycanın parçası olduğunu bildiriblər, ermənilər isə başqalarının sözlərini eşitməyiblər, ancaq öz bildikləri kimi hərəkət ediblər: “Reallıq odur ki, BMT Təhlükəsizlik Şurası başda olmaqla beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən Rusiya, Fransa, İran, Yunanıstan, Kipr kimi dostlarımız həmişə deyiblər ki, Qarabağ müstəqil olmayacaq və o, Azərbaycanın bir parçasıdır. Beynəlxalq ictimaiyyətin bizə mesajı bu olub. Amma biz onları yox, sadəcə özümüzü dinlədik”. Libardiyan ermənilərin özlərini məhz qurban vəziyyətində rahat hiss etdiklərini deyib: “Atəşkəs razılaşmasından sonra bizə deyildi ki, işğal edilmiş ərazilər, həmçinin 7 rayon geri qaytarılmalıdır. Amma dinləmədik, sadəcə dünyaya bizim üçün nə etməli olduqlarını dedik. Qurban kimi özümüzü çox rahat hiss etdik”. Libardiyan fasiləsiz hərəkət edən bu maşını dayandırmalı olduqlarını, hər şeyin onlar üçün daha da pisləşdiyini diqqətə çatdırıb: “Biz “mən bunu və ya onu istəyərəm” demək lüksünə sahib deyilik. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanla razılaşma imzalamaq mümkündür. Azərbaycan prezidenti deyir ki, mənim daxili məsələm sizin işiniz deyil. Beynəlxalq ictimaiyyət də bununla razılaşır. Biz isə hər dəfə reallığa zidd hədəflər planlayır, nəticədə də uduzuruq". Libardiyan hesab edir ki, prezident İlham Əliyevin ermənilər üçün hazırkı təklifi uyğundur.
Samirə SƏFƏROVA
