Qarabağda məskunlaşan ermənilər arasında maraqlı proseslər müşahidə edilməkdədir. Qocalar, uşaqlar, qadınlarla yanaşı, buranı tərk edən gənclərin də sayında ciddi artım qeydə alınır. Məsələn, elə sentyabrın 13-də Xankəndidən gələn 183 nəfər Laçın sərhəd-keçid məntəqəsi vasitəsilə Azərbaycan torpaqlarını tərk ediblər.Sözügedən şəxslər tələbə adı altında keçid məntəqəsindən Ermənistan ərazisinə gediblər.
Məlumata görə, 183 nəfərdən 155-i Ermənistan, 26-sı Rusiya, 2-si isə Ukrayna vətəndaşı olub. Belə fikirlər də yayılır ki, Ermənistanın hələ 2020-ci ildəki müharibədən əvvəl Qarabağa göndərdiyi qeyri-qanuni hərbi birləşmələrinin üzvləri hazırda tələbə adı ilə kütləvi şəkildə Xankəndini tərk edirlər. Bir çox hallarda bu insanlar qaçmaq üçün xəstəlik bəhanəsinə əl atırlar. Onlarda gözlənilməz, ağır və dərhal müalicə tələb edilən xəstəliklər “yaranır”. Bu fonda əslində, qanunsuz silahlı dəstə üzvlərinin Ermənistanı tərk etdiyi iddia olunur. Belə gedişlə, ilin sonuna kimi Qarabağda qanunsuz silahlı dəstə üzvlərinin sayının əhəmiyyətli dərəcədə azalması gözlənilir. İndi revanşist əhval-ruhiyyədə olan ermənilər Rusiya sülhməramlılarının Qarabağdan qaçışa zəmin yaratdıqlarına deyərək, onları sərt tənqid edirlər. Belə fikirlər də səslənir ki, əslində, Paşinyan Rusiya ilə aratn düşmənçilik fonunda daxildə ona qarşı təhlükəni neytrallaşdırmaq üçün Qarabağa göndərdiyi qüvvələrdən istifadə etməyi düşünür. Hazırda Rusiyadan və onun Ermənistanda dəstəklədiyi qüvvələrdən Paşinyana qarşı təzyiqlər artır. Ölkəsi ətrafında vəziyyətin təhlili və qiymətləndirilməsində ciddi səhvlərə yol verən Paşinyan və komandası geosiyasi riskləri, dünya qütbləri arasında güc balansını, regional oyunçular arasında münasibətlərin yeni formatını düzgün dəyərləndirə bilmir. İrəvan üçün bütün problemli vəziyyət ondan ibarətdir ki, bu taleyüklü oyunda hər hansı bir addım nəinki Paşinyanın və hakimiyyətinin mövqeyini pisləşdirir, həm də Ermənistan dövlətinin mövcudluğu perspektivini təhlükə altına qoyur. Bu şəraitdə Ermənistan daxilində vəziyyət hər an qarışa bilər. Bunlar fonunda “Ermənistanın səsi” qəzeti yazır: “Düşünürük ki, hər kəs Paşinyanın dəhşətli demaqoqluğundan və daimi manipulyasiyalarından, onun vəziyyəti daha da qarışdırmaq cəhdlərindən o qədər yorulub ki, hətta qərbli tərəfdaşları da tezliklə bu şıltaq icevanlıdan qurtulmağa və onu yenidən əsas oyunçuya - Rusiyaya qaytarmağa çalışacaqlar. Doğrudur, bu gün Rusiya ilə Qərbin münasibətləri problemlidir, lakin Paşinyan ölkənin İctimai kanalına müsahibəsində geosiyasi vəziyyəti düzgün qiymətləndirə bilmədiyini göstərdi. Rusiyaya qarşı bir sıra arqumentlər gətirdi. Birincisi, "arvadımın Ukraynaya səfərini siyasiləşdirməyə ehtiyac yoxdur. Hesab edirəm ki, bu, yersiz siyasiləşdirilib" dedi. Yəni, Anna Akopyanın Zelenski ilə əl sıxması, Ermənistanın Ukraynanı dəstəkləməsi barədə bəyanatlarının siyasətlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Amma Rusiyada belə düşünmürlər. İkincisi, “birinci dəfə deyil ki, Ermənistanda erməni-amerikan hərbi təlimləri keçirilir” deyə Paşinyan bildirdi. Burada nədənsə “unudur” ki, bu dəfə Ermənistan-Amerika hərbi təlimləri Ermənistanın öz ərazisində planlaşdırılmış KTMT təlimlərini keçirməkdən nümayişkaranə şəkildə imtina etməsindən sonra keçirilir. Üçüncüsü, "biz 2022-ci ilin dekabrında Roma Statunun ratifikasiyasına başladıq, lakin bizim prosedurlarımıza görə bu, müəyyən vaxt tələb edir. Təəssüf ki, Rusiya Federasiyası ilə Haaqa Cinayət Məhkəməsi arasında münasibətlər kontekstində pis təsadüf baş verdi" deyən Paşiniyan yenə Kremki qıcıqlandırır. Yəni, Paşinyana görə Rusiya üçün belə çətin bir zamanda Roma Statununun ratifikasiyası müttəfiqin kürəyinə vurulan zərbə deyil, sadəcə olaraq “pis təsadüf”dür. Optimist Paşinyandan fərqli olaraq, ekspertlərin və siyasətçilərin böyük əksəriyyəti Ermənistan-Rusiya münasibətlərinin perspektivinə o qədər də nikbin baxmır və pessimizm getdikcə daha tez-tez onlara baş çəkir. Çünki Paşinyan bu münasibətləri özünün icad etdiyi reseptə görə qurur. Paşinyanın fikrincə, onun uğursuz siyasətinin nəticələrini başqaları da çəkməlidir. Ancaq müasir dünyada, təəssüf ki, bu baş vermir. Kim idarə edirsə cavabdehdir. Başqa yol yoxdur”.
İndiki vəziyyətdə bütün bunlar Paşinyana qarşı çevriliş ehtimalını artırır. Rusiya və onun Ermənistanda dəstəklədiyi qüvvələr Paşinyan üçün ciddi təhdid hesab olunur. Bunlara qarşı qüvvələrini artırmaq üçün Paşinyanın Qarabağdakı qanunsuz erməni dəstələrini İrəvana gətirməsi ehtimal edilir. Amma Paşinyan üçün başqa çıxış yolu da var. Erməni bloger İşxan Verdyan qeyd edilən xüsusda olduqca maraqlı məqamlara toxunub: “Rusiya Ermənistanı tərk etməyəcək, bu faktdır. Ona görə də onu Ermənistandan necə qovmaq barədə düşünmək belə təhlükəlidir. Amma siz bunu fərqli, gözəl şəkildə edə bilərsiniz. Ermənistan Rusiya ilə bərabərhüquqlu deyil, ancaq vassal münasibəti qurub. Rusiyanı qovmağa ehtiyac yoxdur, amma onun hegemonluğunun aradan qalxmasına əmin olmalıyıq. Ermənistanın diqqət yetirməli olduğu məqsəd Rusiya ilə sağlam tərəfdaşlıqdır. Hələ ki, belə əlaqələr yoxdur, çünki Ermənistan Rusiyanın ümumiyyətlə tərəfdaşı və ya müttəfiqi deyil, onun tam vassalıdır. Rusiya ilə Ermənistan arasında bərabərhüquqlu münasibət yoxdur, ona görə də Ermənistan Rusiyanı necə sıxışdırmaq barədə deyil, bu haqda düşünməlidir”. Bloger Ermənistanın Rusiyadan qurtuluş yolunun yalnız qonşularla normal münasibətlərdən keçdiyini qeyd edib: “Ermənistan yalnız qonşularına münasibətinə yenidən baxarsa, bunu edə bilər. İqtisadiyyatın və təchizatın şaxələndirilməsi həll yoludur. Azərbaycanla münasibətləri normallaşdıran Ermənistan onunla tez bir zamanda hər cür iqtisadi əlaqələr qurmaqla Rusiyanı əsas təzyiq alətindən məhrum edə bilər. Əgər Türkiyə də işə qarışsa, o zaman Rusiya diktator mövqeyini tamamilə itirəcək və bazarın bərabərhüquqlu iştirakçısına – vicdanlı tərəfdaşa çevriləcək. Amma indi bunu etmək qeyri-mümkün görünür, çünki Ermənistanda türkofobiya bütün mümkün üsullarla Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının kabinetlərində işlənib hazırlanmış, sırf ermənilər üçün nəzərdə tutulmuş ideologiya ilə becərilir və onlarla düşmənçilik etməməyin mümkün olduğunu xalqa izah etmək çox çətin olacaq”. Bu vəziyyətdə Paşinyan nəzərə almalıdır ki, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərini normallaşdırmaq üçün zamanı çox deyil.
Nahid SALAYEV
