Məlum olduğu kimi, Rusiya 2022-ci ilin 22 iyul tarixində BMT və Türkiyənin vasitəçiliyi ilə İstanbulda imzalanmış “Taxıl sazişi”ndən çıxdığını bəyan edib. Sazişin vaxtı həmin müddətdən sonra üç dəfə - imzalanmasından 120 gün sonra ötən ilin noyabrında, daha sonra isə bu ilin mart və may aylarında uzadılıb.
Ümumiyyətlə, Rusiyanın Qara Dəniz Donanmasının Ukraynanı blokadaya alması səbəbi ilə dünyada ərzağın qiymətinin artdığı müşahidə edilir. Dünyanın ən yoxsul bölgələrinin qida tədarükü Qara Dəniz vasitəsilə həyata keçirildiyindən, “Taxıl sazişi”nin ləğvinin həmin bölgələrdə aclıq böhranına səbəb ola biləcəyi bildirilir. BMT-nin məlumatına görə, “Taxıl sazişi” çərçivəsində Ukrayna bu vaxtadək 32,9 milyon ton taxıl və digər məhsullar ixrac edib. Gəmilər Ukraynanın üç əsas – Odessa, Çernomorsk və Pivdennyi limanlarından yola düşüblər. BMT-nin statistikasına görə, saziş çərçivəsində Ukraynadan ən çox məhsul idxal edən ölkələr aşağıdakılardır: 1. Çin – 8 milyon ton; 2. İspaniya – 6 milyon ton; 3. Türkiyə - 3,2 milyon ton; 4. İtaliya – 2,1 milyon ton; 5. Niderland – 2 milyon ton. Statistikaya görə, ixrac edilən məhsulun 51%-ni qarğıdalı, 27%-ni taxıl, 6%-ni günəbaxan yemi, 5%-ni günəbaxan yağı, 11%-ni isə digər məhsullar təşkil edib. Rusiyanın sazişdən çıxması artıq dünyada ciddi narahatlıqla qarşılanır. Qara dəniz üzərindən taxıl daşınmasının, Rusiya ilə BMT arasında qida və gübrə ixracına dair razılaşmanın çətin bir mühitdə qlobal ərzaq təhlükəsizliyi üçün ümid yeri olduğunu ifadə edən BMT-nin baş katibi Antoniu Quterreş Kremlin qərarının qlobal ərzaq təhlükəsizliyinə və ərzaq qiymətlərinin sabitliyinə zərbə olduğunu deyib. Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitro Kuleba isə qeyd edir ki, Rusiya “Taxıl sazişi”nin müddətini uzatmamaqla qlobal ərzaq təhlükəsizliyinə zərbə vurur: “Rusiya təşəbbüsün normal fəaliyyət göstərməsinə sistemli şəkildə maneçilik törədir və onların bu qərarı ilk növbədə Afrika və Asiya ölkələrinin əhalisinin, milyonlarla ukraynalının və bütün dünyada 10 milyon insanın həyatına təsir edəcək. Ərzaq qiymətlərinin qalxması ilə insanlar aclıq təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaq. Rusiyanın indi sövdələşmədən çıxması qlobal ərzaq bazarında qiymətlərin dərhal yenidən qalxması və ilk növbədə Asiya və Afrikada ən həssas təbəqəni zərbə altında qoyub. Rusiya bütün dünyada insanlarla aclıq oyunları oynamağı dayandırmalı və siyasəti qlobal ərzaq təhlükəsizliyindən kənarda saxlamalıdır”. Bu durumda ABŞ Rusiyanı Qara dəniz "Taxıl sazişi"ni ləğv etmək qərarına dərhal yenidən baxmağa çağırır. Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Adam Hodgenin yaydığı bəyanatda deyilir: “Biz Rusiya hökumətini qərarını dərhal yenidən nəzərdən keçirməyə çağırırıq. Moskvanın qərarı ərzaq təhlükəsizliyini pisləşdirəcək və milyonlarla insana zərər verəcək”.
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə qeyd edir ki, "Taxıl sazişi" tarixə uğurlu nümunə kimi düşüb: “Biz bu təşəbbüsün davam etməsi üçün əlimizdən gələni etməyə hazırıq". Onun sözlərinə görə, bu təşəbbüs sayəsində dünya bazarına 33 milyon tondan çox taxıl çıxarılıb ki, bunun nəticəsində yoxsul ölkələrdə ərzaq böhranın qarşısı alınıb: “Ancaq mən inanıram ki Rusiya prezidenti Vladimir Putin bu humanitar körpünün davam etməsini istəyir. Bizim xarici işlər nazirimiz rusiyalı həmkarı ilə bu məsələ ətrafında danışacaq. Mən bu məsələ ətrafında Putinlə müzakirələr aparacağam. Biz cənab Putinlə avqust ayında görüşəcəyik və bu xüsusda ətraflı müzakirələr aparacağıq”. Baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov qeyd edir: “Rusiyanın “Qara dəniz razılaşmaları faktiki olaraq qüvvədən düşüb” açıqlaması taxılın dünya bazar qiymətini 3 faizdən çox bahalaşdırıb. İnvestorlar yenidən taxıl qıtlığının olacağından ehtiyatlanırlar. Bununla belə, hələlik taxıl qıtlığı üçün ciddi iqtisadi əsaslar yoxdur. Qlobal taxıl anbarlarında məhsul çoxluğu müşahidə edilir. Digər tərəfdən, Rusiyanın bu anlaşmadan uzun müddət kənarda qalacağı güman olunmur. Azərbaycana gəldikdə, hazırda çörəyin qiymətinin yüksəlməsi üçün iqtisadi əsaslar yoxdur. Əvvəla, sahibkarların mövcud taxıl ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsi buğdanın qiymətinin münasib olduğu dövrdə formalaşıb. İkincisi, qlobal bazardakı dəyişikliklərin yerli bazara real təsirləri qısa müddətdə müşahidə olunmur. Üçüncüsü, Azərbaycanda taxıl biçini mövsümünün sonudur və yerli ehtiyatlar da artıb. Deməli, hazırda çörəyin qiymətinin artırılması üçün hər hansı real əsas yoxdur”. Burada onu da qeyd edək ki, son aylar Azərbaycanda un və çörəyin qiyməti düşüb. Amma unla çörəyin qiymətlərində ucuzlaşma bir-birinə uyğun gəlmir. Məsələn, ötən il 38 manata olan 50 kq un kisəsi indi 29 manat 50 qəpiyə düşüb. Çörəkdə isə cəmi 5 qəpik ucuzlaşma var. 65 qəpiyə olan çörək son günlər 60 qəpiyə satılır. Deməli, çörəyin bahalşaması üçün hələ də heç bir əsas yoxdur. Bundan başqa, “Taxıl sazişi” ilə bağlı yaranan problemin Azərbaycanla heç bir əlaqəsi yoxdur. Ölkəmiz taxılla bağlı daxili tələbatını Qara dəniz vasitəsilə deyil, daha çox Qazaxıstan və Rusiya vasitəsilə əldə edir. Qazaxıstandan taxıl Xəzər dənizi üzərindən, Rusiyadan isə dəmir yolu vasitəsilə Sevastopol vilayətindən gəlir.
Ramil QULİYEV
