Qardaş Türkiyənin bu gün Avrasiyada əhəmiyyətini artıran daha bir vacib faktor onun enerji mərkəzinə çevrilməsidir. Ümumiyyətlə, proseslərin gedişi göstərir ki, Türkiyə enerji qiymətlərinin müəyyən edilməsi, nəqli sahəsində getdikcə həlledici rol oynamaqdadır.
Bu arada xatırladaq ki, Türkiyə parlamenti qaz ticarəti üzrə beynəlxalq mərkəzin fəaliyyəti üçün qanunvericilikdə lazım olan düzəlişlərə başlayıb. Türkiyənin energetika və təbii sərvətlər naziri Fatih Dönmez məsələ ilə bağlı bildirib: “Qaz habı kontekstində ilk qanunverici qərarlar parlamentdən keçib. Beləliklə Türkiyənin neft-qaz şikəti BOTAŞ və digər kompaniyalar daha sürətlə və asan işləyə biləcək. Qaz ticarəti mərkəzinin fəaliyyətə başlaması ilə qiymətlər ucuzlaşacaq ki, bu da Avropa üçün vacibdir. Türkiyə qazın qiymətini müəyyən edən bazarlardan birinə çevriləcək”. O, həmçinin Ankaranın Avropaya qaz nəqli və satışı üçün digər ölkələrlə də əməkdaşlıq variantlarını nəzərdən keçirdiyini, o cümlədən birgə müəssisə yaradılmasına dair Azərbaycanla razılaşmanın olduğunu qeyd edib. Fatih Dönmezin xatırladıb ki, Türkiyə ildə 100 milyard kubmetr qaz ala bilər, bunun 60 milyard kubmetri daxildə istehlak olunacaq, 40 faizi isə qonşu ölkələrə satılacaq. Nazirin sözlərinə görə, əvvəlki qanunvericilik təbii qazın ixracı imkanları baxımından çoxsaylı məhdudiyyətləri nəzərdə tuturdu. Bir müddət öncə Türkiyə parlamenti ölkə ərazisində energetik habın qurulması üzrə layihənin reallaşması çərçivəsində BOTAŞ kompaniyasının strukturunda dəyişikliklə bağlı qanun layihəsini qəbul edib. Bundan sonra qaz idxalı ilə həm BOTAŞ, həm də özəl sektorda fəaliyyət göstərən hüquqi şəxslər məşğul ola biləcək. Bu fonda Türkiyənin təbii qazın idxal və ixracında haba çevrilməsi daha dinamik xarakter alacaq. Nəticədə ilk mərhələdə Türkiyə qaz habı vasitəsilə ildə 40 milyard kubmetr “mavi yanacaq” sata biləcək. Fatih Dönməzin sözlərinə görə, Türkiyəyə mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükçüləri - Rusiya, İran və Azərbaycan dəstək verib: “Eyni zamanda, Türkiyə artıq qazın Avropa ölkələrinə satışı ilə bağlı danışıqlar aparır”. Onu da qeyd edək ki, ötən ilin oktyabr ayının 12-14-də Moskvada keçirilən “Rusiya Enerji Həftəsi: 2022” Beynəlxalq Forumunda Rusiya prezidenti Vladimir Putin Türkiyədə Avropada qazın qiymətinin müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq mərkəzlərə alternativ ola biləcək yeni qaz qovşağının yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış edib. O, bu məqsədlə Türkiyəyə əlavə qaz kəmərləri çəkməyin lazım gəldiyini və artıq hər iki ölkənin birinci şəxslərinin bu ideyanı dəstəklədiklərini bildirib: “Türkiyədə qaz qovşağı kifayət qədər tez həyata keçirilə bilən real layihədir. Qaz alıcıları həmişə olur, bu, dünyada çox tələb olunan məhsuldur. Qaz ən ekoloji cəhətdən təmiz karbohidrogendir, “yaşıl enerji”yə keçid üçün ideal ilkin enerji mənbəyidir. Mən bilirəm ki, istehlakçılar çoxdur və Rusiya qazını almaq istəyənlər də çoxdur. Türkiyənin Avropaya mümkün tədarük qovşağı kimi seçilməsinə gəlincə, mənə elə gəlir ki, bunu niyə təklif etdiyimiz aydındır. Çünki avropalı tərəfdaşlarla birbaşa işləmək çox çətindir”. Məsələ ilə bağlı “Qazprom” ASC-nin Direktorlar Şurasının sədri Viktor Zubkov da Bakıda keçirilən Avrasiya İqtisadi Forumu çərçivəsində jurnalistlərə açıqlamasında Türkiyədəki qaz habının hamıya, o cümlədən Azərbaycana da sərfəli olduğunu diqqətə çatdırıb. Viktor Zubkov, eyni zamanda, bu layihənin sadəcə böyük əhəmiyyətini dərk etməyin və bu məsələ ilə ciddi məşğul olmağın vaxtı çatdığını xatırladaraq, Türkiyənin də bu istiqamətdə həyata keçiriləcək tədbirlərə müsbət münasibətini vurğulayıb. Burada qeyd edək ki, statistik məlumatlara görə, 2022-ci ilin əvvəlinədək Rusiya Avropa İttifaqı məkanına ildə 150-190 milyard kubmetr qaz ixrac etməklə qoca qitənin təbii qaza olan tələbatının 40%-ə qədərini qarşılayırdı. Amma Ukraynadakı vəziyyət hər şeyi dəyişib.
Hadisələrin gedişi göstərir ki, Avropa İttifaqının Rusiyadan birbaşa təbii qaz almaqdan imtinası fonunda Türkiyə üçün yeni fürsətlər yaranıb. Belə ki, yaranmış “enerji müharibəsi” vəziyyətindən həm istehlakçı Avropa, həm də istehsalçı Rusiya ziyan çəkir. Bu məsələnin çözümü Türkiyə vasitəsilə mümkün ola bilər. Hazırda Türkiyədə enerji qovşağının yaradılması ilə bağlı görülən işlər sayəsində qardaş ölkə təbii qazın paylanması mərkəzinə çevriləcək. Türkiyə ərazisindən yeddi ixrac qaz kəmərinin keçdiyini, ölkədə iki mayeləşdirilmiş təbii qaz terminalı, iki üzən mayeləşdirilmiş təbii qaz saxlama və qazlaşdırma qurğusu və iki yeraltı qaz anbarı olduğunu nəzərə alsaq, qardaş ölkə bunun üçün hazırdır. İndi hesab edilir ki, qarşıdakə dövrdə Türkmənistan qazı da Azərbaycan üzərindən Türkiyəyə çatdırılacaq. Bunun üçün mühüm təşəbbüslər də irəli sürülüb. “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin rəhbəri Batır Amanov bəyan edib ki, Türkmənistan Avropaya qaz nəql etmək istəyir. Qeyd edək ki, bütün Xəzəryanı ölkələr tərəfindən qəbul edilmiş Xəzərin statusu haqqında Konvensiyaya əsasən, sahilyanı ölkələr arasında boru kəmərinin çəkilişi onların özlərilə razılaşdırılır. Boru kəməri yüksək ekoloji standartlara cavab verməlidir. Türkmənistanda təkcə kəşf edilmiş təbii qaz ehtiyatları 16 trilyon kubmetrdir. Bu da kifayət qədər böyük potensialdır. Bu potensialın Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılmasında Azərbaycan əsas rollardan birini oynayacaq. Rusiya Enerji və Maliyyə İnstitutunun İqtisadiyyat şöbəsinin müdir müavini Sergey Kondratyev Türkiyənin yeganə təbii qaz mərkəzi olacağını bildirib: “Ya Türkiyə Rusiya qazının Avropa sərhədinə qədər tranzit ölkəsi olacaq, ya da Rusiya qazı Türkiyəyə məxsus olacaq və yenidən satılacaq. Birinci imkan reallaşarsa, Ankara tranzit ödənişlərindən ciddi gəlir əldə edə biləcək”. Ucuz qazın Türkiyə iqtisadiyyatına ciddi töhfə verəcəyini deyən Kondratyev Türkiyənin qaz qiymətlərinin müəyyənləşməsində təsirinin ola biləcəyini də vurğulayıb. Bütün bunlar qarşıdakı dövr ərzində həm Türkiyənin iqtisadi inkişafını sürətləndirəcək, həm də onun Avrasiya enerji məkanında rolunu yüksəldəcək.
Tahir TAĞIYEV
