Naxçıvan şəhərində yerləşən "Böyük bağ" ərazisində olan Nəriman Nərimanovun heykəlinin sökülməsi ilə bağlı məlumat yayılıb. Heykəlin yerində isə ağaclar əkilib.
Qeyd edək ki, Nəriman Nərimanovun heykəlinin sökülməsi ilə bağlı ictimaiyyət arasında müxtəlif fikirlər səslənir. Bir qisim heykəlin sökülməsinin tərəfdarıdır, bəziləri isə buna qarşı çıxır.
Rauf Qurbanov: “Azərbaycanda sosializm cəmiyyətinin qurulmasında zəhməti olan insanların abidələrənin sökülməsi, sədəcə olaraq, Azərbaycan dövlətçilik tarixindən 70 ildən artıq bir dövrün kəsilib atılması deməkdir”
Azərbaycan Kommunist Partiyasının sədri Rauf Qurbanov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, Nəriman Nərimanovun heykəlinin sökülməsi Azərbaycanın müstəqil dövlət olaraq formalaşmasında rolu olan tarixi şəxsiyyətlərə qarşı yönəlmiş bir aksiyadır: “Hər bir xalq öz keçmişinə hörmətlə yanaşmalı, tarixi hadisələri və şəxsiyyətləri düzgün dəyərləndirməli və gələcək nəsillərə çatdırmalıdır. Sovetlər dönəmində Azərbaycanda sosializm cəmiyyətinin qurulmasında zəhməti olan insanların abidələrənin sökülməsi, sədəcə olaraq Azərbaycan dövlətçilik tarixindən 70 ildən artıq bir dövrün kəsilib atılması deməkdir. Əgər biz sosializm quruluşu və kommunist partiyası ilə bağlı insanların hamısının abidələrini sökəsi olsaq, respublikanı başdan-ayağa mənəvi xarabazarlığa çevirmiş olarıq. Və bununla yanaşı, məntiqə uyğun olaraq, onda gərək biz sovet dövründən miras qalmış bütün istehsal sahələrinin, inzibati və yaşayış binalarının, o cümlədən həmin dövrdə salınmış şəhər və rayonların da sökülməsinə rəvanc verək. Bu isə xalqımızın mənafeyinə xidmət etməz”.
R.Qurbanov hesab edir ki, tarixə və tarixi şəxsiyyətlərə hörmətlə yanaşılmalı, vaxtilə buraxılmış səhvlərdən nəticə çıxarıb, onların təkrar olunmasına bir daha yol verilməməlidir: “Biz bu gün elə addım atmalıyıq ki, gələcək bizi topa tutmasın!”.
Boran Əzizli: “Naxçıvandan Nəriman Nərimanovun heykəlinin götürülməsi tam doğru addımdır”
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Boran Əzizli qəzetimizə açıqlamasında qeyd etdi ki, Naxçıvanda Nəriman Nərimanovun heykəlinin sökülməsini müsbət qarşılayır: “Məlumdur ki, bu gün Azərbaycan Cumhuriyyəti müstəqil dövlətdir. Konstitusiyada da qeyd edilir ki, müstəqil dövlət cumhuriyyətin varisidir. Vaxilə Cumhuriyyətin əleyhinə çalışan, cumhuriyyətin devrilib rus qoşunlarının Azərbaycana gəlməsinə şərait yaradan adama necə müsbət yaraşmaq olar? Kimsə buna cəsarət edər? Əlbəttə eləməz. Məsələ təkcə 1920-ci ildə işğdalda Nəriman Nərimanovun fəaliyyəti ilə bağlı deyil. Başa düşürük ki, bu şəxs olsa da, olmasa da Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğal olunacaqdı. Ancaq onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Cumhuriyyət hakimiyyəti ermənilərə qarşı ölüm-dirim savaşı aparanda, o əleyhdarlarla birlikdə bu hökuməti devirməyə çalışırdı. Həmçinin, 1917-ci ildə Rusiyanın gələcəyi ilə bağlı məsələlər müzakirə olunanda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və onun silahdaşları Rusiyanın federativ respublika olmasını və 5 kütlənin yaşadığı əraziyə, o cümlədən də Azərbaycana ərazi müxtariyyətinin verilməsini irəli sürürdülər. Ancaq Nəriman Nərimanov bunun əleyhinə çıxırdı. O, vahid və bölünməz Rusiya uğrunda çıxış edirdi. Bildirirdi ki, milli deyil, sinfi haqq əsas götürülməlidir. O deyirdi: “Azərbaycanın əbədi xoşbəxtliyi Rusiya ilə bağlıdır”. Bu səbəbdən də inanıram ki, gec-tez Bakıdan da Nərimanovun heykəli götürüləcək. Buna zərrə qədər də mənim şühbəm yoxdur. Azərbaycanın müstəqilliyi möhkəmləndikcə bu həyata keçəcək. O şəxsin heykəlinin qalması bugünkü müstəqil Azərbaycanın əleyhinə xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərən adamların şirnikləndirilməsi deməkdir. Bu səbəbdən də Naxçıvanda Nəriman Nərimanovun heykəlinin götürülməsi tam doğru addımdır”.
Firdovsiyyə Əhmədova: “1920-ci ilin yazındakı vəziyyətdən gərgin olan indiki situasiyada daxili qüvvələrimizi lüzumsuz qütbləşdirməkdən yalnız zərər görərik”
Tarixçi alim, sözügedən dövrün araşdırıcısı Firdovsiyyə Əhmədova bildirdi ki, yazıçı, həkim, maarifçi, ictimai xadim kimi qəbul olunan, siyasət və dövlət xadimi kimi birmənalı qiymətləndirilməyən Nəriman Nərimanov əqidəsinin gerçəkləşməsinə gedən yolu sosializmdə tapmışdı: “Amalı insanın insanı istismar etməyəcəyi, köləliyin olmayacağı bir cəmiyyətdə xalqının xoşbəxtliyini görmək idi .Millətini tərəqqi etmiş millətlər cərgəsində görmək idi. Şərqin müstəmləkə boyunduruğundan azad olmasına nail olmaq idi. Azərbaycanın nümunəsində Şərq üçün ideal respublika modeli yaratmaq idi... Bütün ictimai-siyasi fəaliyyətini amalına xidmətə həsr etmiş Nərimanov həm sağlığında, həm də vəfatından sonra dəfələrlə yasaqlandı, yamanlandı. Həm sovet dövründə, həm müstəqillik zamanı. Sovet dövründə hakim bolşevik elitası onu millətçi, türkçü, burjua millətçisi, müsavatçı adlandıraraq təqib etdi. Əvvəlcə siyasi təcridi başladı, sonra da fiziki həyatı hələ də müəmmalı sayılan tərzdə sona yetdi. Özündən sonra adı belə yasaq edildi, siyasi bəraətdən sonra 100 illiyini qeyd edib, abidə ucaltmaq istəyəndə erməni millətçi-kommunistləri haray qaldırıb qarşısını almağa səfərbər olundular. Niyə ermənilər Nərimanovu düşmən bilirdilər? Nərimanov yeganə müsəlman-türk kommunist idi ki, 1918-ci ildən rəsmi çıxışlarında, yazılarında erməni kommunistlərini riyakarlıqda ittiham edir, kommunist cildinə girmiş daşnaklar adlandırırdı. Onlara vəzifə verilməsinin əleyhinə idi. Onun iradəsi ilə Mikoyan da daxil olmaqla vəzifədə olan 30 erməni kommunisti sovet hakimiyyətinin ilk illərində Azərbaycandan kənarlaşdırıldı. Ermənilərin iddia etdikləri ərazilərin əzəli Azərbaycan torpaqları olduğunu davamlı şəkildə Mərkəz qarşısında müdafiə etdi. Təkbaşına mübarizədə Zəngəzurun dağlıq hissəsinin erməni dövlətinə verilməsinin qarşısını ala bilmədi, amma Qarabağın dağlıq hissəsinin erməni dövlətinə keçməsinə imkan vermədi, təzyiq qarşısında Azərbaycan tərkibində muxtariyyət verilməsinə razılıq bildirsə də, özünün Azərbaycanda olduğu müddətdə buna imkan vermədi. Azərbaycan respublikasının quberniya kimi Rusiya SFSR-in tərkibinə qatılması niyyətini neytrallaşdırdı. Bakının Azərbaycandan ayrılıb Rusiyaya verilməsinin qarşısını aldı. Azərbaycan türkcəsinə dekretlə dövlət dili statusu verdi. Ana dili-Türk dilinin dövlət dili statusunun qorunması üçün mübarizə apardı. Türkiyə milli-azadlıq savaşına hərtərəfli dəstək verdi. Rusiyanın türk-müsəlman xalqlarının tərəqqisi yolunda hələ də həmin xalqlar tərəfindən minnətdarlıqla anılan xidmətlər göstərdi. Milli mətbuatın, milli ədəbiyyatın, milli teatrın, təhsilin tərəqqisinə önəmli töhfələr verdi. Azərbaycanın maarifçilik tarixində əvəzsiz xidmət göstərdi. Bütün ictimai-siyasi fəaliyyətini insanlığa xidmət meyarı ilə yönəltdiyi halda, arzuladığı cəmiyyətin mövcud bolşevik modeli ilə ziddiyyətini görüb məqbul bilmədiyi üçün mənəvi iztirabları ilə ömrünü başa vurdu. Xalq yolunda sadalandığından da artıq xidmətlərindən sonra niyə düşmənlərimizin millətçi deyə nifrət etdikləri Nərimanovu özünü milli hesab edənlərimiz qəbul etmək istəmir? Əsilzadə zümrəsinə mənsub olsa da maddi cəhətdən sıxıntılı həyat sürmüş Nərimanov bütün qayəsi ilə Xalq adamı idi. Onu bolşeviklərin proqramı öz cazibəsinə salmışdısa, Nərimanovu da hakimiyyətə onun Xalq arasında nüfuzuna görə gətirmişdilər. İllərlə qazandığı nüfuzunu, başda Stalin olmaqla, bolşevik elitası öz maraqları yönündə sərf etməyə səy göstərdi. Onlara müsəlmanların etibar etdiyi şəxs lazım idi. Bu nə Qarayev idi, nə Axundov, nə də başqaları. Bu amili Nərimanov da anlamışdı və etiraf etmişdi. Artıq müsəlmanlar arasındakı nüfuzu onun mərkəzi bolşevik hakimiyyətinə qarşı mübarizədə əsas təzyiq silahı idi. Bu silahdan da axıra qədər istifadə etdi. Amma yalnız mərkəzlə deyil, Azərbaycanın quberniya kimi Rusiyanın tərkibinə daxil olmağına tərəfdar olan, formal müstəqilliyini belə itirməyə razı olan yerli türk-müsəlman kommunistlərlə də mübarizə aparmalı oldu. Bu təkbaşına mübarizəsində hər zaman istəyinə nail ola bilmirdi. O cümlədən, özünün etiraf etdiyi kimi, Zəngəzurun bir hissəsinin ermənilərə keçməsi ilə bağlı.
Bütün bunların baş verməsini Nərimanovun adı ilə bağlamaq isə dövrün reallığını nəzərə almamaqdır. Nərimanov kommunist olmasaydı, Cümhuriyyət xadimi olsaydı, Rusiya yenidən Qafqazı zəbt etməyəcəkdimi? Mübarizə ağ və qırmızı Rusiya arasında getdiyi halda hər ikisi üçün Qafqaz itirilməyəcək ərazi, Xəzər hövzəsi, Bakı həyati vacib məkan idi. Qafqaz respublikalarını bolşevik təcavüzündən qurtara biləcək dəstəyi Avropa dövlətləri vermədi. 1920-ci ilin yazındakı regional və beynəlxalq geosiyasi durum Azərbaycan Cümhuriyyətinin süqutunu labüd etdi. Belə miqyaslı mənzərədə Nərimanovu prosesi önləyə biləcək amil kimi qiymətləndirmək qeyri ciddidir. Əksinə, onun qeyri-azərbaycanlı hakim bolşevik çoxluğu arasında mövcudluğunun nəticələrini diqqətə alıb vəziyyəti düzgün dəyərləndirmək olar. Əks təqdirdə 1920-ci ilin yazındakı vəziyyətdən gərgin olan indiki situasiyada daxili qüvvələrimizi lüzumsuz qütbləşdirməkdən yalnız zərər görərik”.
Sonda qeyd edək ki, Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətindən heykəlin sökülməsi ilə bağlı yayılan məlumat təkzib olunub. Qeyd olunub ki, son günlər bir sıra informasiya portallarında və sosial media hesablarında Azərbaycanın görkəmli yazıçısı və dövlət xadimi Nəriman Nərimanovun Naxçıvan şəhərində yerləşən büstünün sökülməsi ilə bağlı həqiqəti əks etdirməyən informasiyalar yayılıb: “Aparılan təmir-tikinti işləri ilə bağlı Nəriman Nərimanovun Naxçıvan şəhərinin Nizami küçəsindəki Böyük bağ adlanan ərazidə yerləşən büstü müvəqqəti götürülmüşdür. Yaxın günlərdə işlər başa çatdıqdan sonra büst yenidən həmin əraziyə qoyulacaq. Hər kəs tarixini də, ədiblərini də, ictimai-siyasi və dövlət xadimlərini də yaxşı tanıyır".
Günel CƏLİLOVA
