XIX-XX əsrlərdə Çar Rusiyasının Qafqaz bölgəsində möhkəmlənməsində, məğlubedilməz “qala-istehkamlarının” qurulmasında hay kilsəsinin və hay sürüsünün xidmətləri danılmazdır. Çünki bu toplumun xəyanətkarlıq, riyakarlıq, qəddarlıq, satqınlıq, dönüklük, saxtakarlıq, casusluq... sahəsində püxtələşdiyini nəzərə alan İmperiya hakimiyyəti bütün strateji sahələrdə (siyasi, ictimai, hərbi, təhsil, elm, mədəniyyət, sosial...) onlardan məharətlə istifadə edərək, həm də onların Cənubi Qafqazda yerlənib-yataqlanmasına şərait yaradıb.
Bu baxımdan, ilk öncə Dunay, Dnepr və Volqa çayları hövzələrində XIII-XV əsrlərdə, Qara, Azov və Xəzər dənizləri ətrafında XVI-XVIII əsrlərdə, Qafqaz bölgəsində isə (xüsusilə Əlahiddə Qafqaz Korpusu, daha sonra Qafqaz Hərbi Dairəsinin nəzarətində olan ərazilərdə) XIX-XX yüzilliklərdə yerlənib-yataqlanmaları ilə bağlı hay sürüsünün ilişgilərinin tədqiqi milli dövlətçilik tariximizin - Azərbaycanşünaslığın öyrənilməsinə rəğmən olduqca əhəmiyyətlidir.
Volqaboyu, Azov və Xəzər dənizləri arası Hacı Tərxan, Noqay düzü hövzələri, Şimali və Cənubi Qafqaz xalqlarının (əsasən kökənli müsəlman-türk əhalisi hədəfə alınmaqla) siyasi-hərbi, mədəni-iqtisadi özgürlüyünün əksinə qarşı çar Rusiyasının işğalçılıq müharibələri nəticəsində XVI-XVIII əsrlər boyunca davamlı şəkildə yürütdüyü mürtəce dövlət siyasəti artıq XIX əsrin ilk illərində özünün “bol acı, zəhərli” nəticələrini verməkdə idi, digər kökənli Qafqaz xalqları ilə yanaşı, Azərbaycan dövləti və xalqı da istisna olmamaqla.
Ümumiyyətlə, Afrikanın, Yaxın və Orta Şərqin, Qərbi Avropanın antik-qədim dövr tarixinə nəzər saldıqda ibtidai insan-hay sürüsünün etnogenetik və morfo-fiziolji xüsusiyyətlərinin “rəngarəngliyi”nin həmin dövlətlərin hakimiyyət, güc qüvvələrinin həmişə diqqət mərkəzində olması faktı aydın görünür. İstər Şərqi Afrikada e.ə. IV-II minilliklərdə qəbilələrarası vuruşmaları, ya həbəş-misir tayfalarının döyüşləri olsun, istərsə də e.ə. I minillikdə Qırmızı dəniz sahillərində Yunan-Roma hakimiyyətinin yerli xalqlara qarşı müharibəsi olsun, yaxud, I minillikdə Bizans imperiyasının xarici hərbi qəsbkarlıq yürüşləri... olsun, bütün əməliyyatlarda hay sürüsündən (casus kimi, satqın-xəyanətkar kimi, çuğul kimi...) istifadə edilib. Bu prosesdə (onların idarəedilməsində) etibarlı mənbə kimi yalnız hay kilsəsi tanınır. Çünki ibtidai insan-hay sürüsünün Şərqi Afrikada təşəkkül tapmasına, toparlanmasına, sürü toplumu halında çağımızadək “otarılması”na hay kilsəsi rəhbərlik edib, ilk əvvəllər, e.ə. III-I minilliklərdə Həbəş və Misir kahinlərinin-cadugərlərinin təsiri altında (“əli altında”) olduğu kimi. Məhz buna görə də dünyanın aparıcı güc dövlətləri (o cümlədən Rusiya İmperiya qurumlarına rəhbərlik edənlər), onların səlahiyyətli nümayəndələri ilk növbədə hay kilsəsi ilə sıx əməkdaşlıq edib, strateji əhəmiyyətli qarşılıqlı hərbi-siyasi, ictimai-iqtisadi məqsədlərini uzlaşdırmaqla fəaliyyətlərini və münasibətlərini doğmalaşdıra biliblər.
Çar Rusiyasının salnaməçilərinə antik-qədim dövrlərdə “erməni”lərin məskunlaşdığı ərazilərdə yerli xalqlara qarşı xəyanət törətməkdə püxtələşməsi, “ixtisaslaşması” ilə bağlı kifayət qədər orta əsrlər faktları məlum idi. Belə ki, e.ə. I1 minilliyin sonlarında və I minilliyin əvvəllərində Balkan yarımadasından (Roma-Yunan imperiyası hüdudlarından) Dunay çayı boyunca, Karpat dağlarına, Qara dəniz sahillərinə köçərək yerləşən haylar (bu tarixi köçürülmə tarixçi İ.Karstın “Aralıq dənizi hövzəsi xalqları qədim tarixə qədər” əsərində təsdiqini tapır) erkən orta əsrlərdə Roma kilsəsinə qarşı dönüklük etməsi, əvvəlcə onlara sığınaraq təşəkkül tapması, sonra onlara xəyanət etməsi, dağıdıcılıq xətti yürütməsi (avstriyalı yazıçı-professor Erix Fayqlın (1931-2007) “Erməni milli kilsəsinin qələbəsi və məğlubiyyəti” nəşrində (2000); ingilis rejissoru-tarixçisi Kristofer Uolkerin (1942-2017) “Araratın görünüşü” kitabında (2005) bu mövzuya geniş yer verilir), XI əsrdə 1-ci Polşa kralı Boleslavın (965-1025) Kiyev-Rus dövləti ilə müharibəsində (1018-ci il), III Kazimirin (1333-1370) Karpat dağlarına hərbi yürüşlərində (1356), XIII əsrdə Kiyev-Rus knyazı Lev Daniloviçin (1228-1301) təhriki ilə Krım yarımadasının şərq ərazilərindəki döyüşlərdə, 1510-cu ildə isə Polşa kralı I Siqizmund tərəfindən Valaxiyada (Dunay-Dnepr çayları arasında) Ukrayna dövlətinə qarşı müharibədə hay sürüsünün iştirakı (onlar cəbhənin hər iki tərəfinə xidmət göstərmişlər), Şərq ölkələrinin hərbi-sənaye sirlərinin Litva və Polşa knyazlarına ötürülməsi... əməlıiyyatları ilk növbədə Şərqi Avropada türksoylu, kökənli qıpçaq-peçeneq, bulqar-tatar, noqay-kalmıq əhalisinə qarşı amansız qətliamların törədilməsi, onların doğma yerlərindən uzaqlaşdırılması və həmin ərazilərdə hayların yerləşdirilməsi ilə nəticələnib.
Daha sonra bu istiqamətdə Polşa, Litva, Kiyev-Rus ordularına eyni zamanda göstərdikləri “sədaqətli xidmətə” görə həm III Kazimir, həm də I Siqizmundun, eləcə də Lev Daniloviçin imzaladıqları Fərmanlarda göstərilən hüquqi üstünlüklər -“erməni”ləri yalnız “erməni” məhkəmələri mühakimə edə bilər”..., eləcə də digər bu kimi siyasi-ictimai imtiyazlar hay sürüsünün imkanlarını sonrakı dövrlərdə Qara-Azov dənizləri hövzəsində xeyli dərəcədə gücləndirib.
Yuxarıda göstərilən bu tarixi hadisələrin (əslində xronoloji ardıcıllıqla onların miqyası daha genişdir) təhili Rusiyanın hakim siyasi-hərbi dairələri tərəfindən hay kilsəsindən, hay sürüsündən hər cəhətli istifadəyə əsas verməklə, hər iki tərəfi qane edib, çünki hər ikisinin hədəfi müsəlman-türk dünyası olub.
Əvəzində hay kilsəsinin hakim güc qüvvələrindən istəyi nə idi?
- etno-morfo gen daşıyıcılığının özəlliyi nəzərə alınmaqla (xəyanət və satqınlığın genetik irsi dəyişilməzliyi qarşılığında) onlara daimi məskunlaşma ərazisinin ayrılması;
- köçürülən kökənli xalqların irsinə yiyələnilməsi;
- onlara veriləcək ərazilərdə hay kilsəsinə məxsus idarəetmə sisteminin yaradılmasına imkan verilməsi;
- həmin ərazilərin yerləşdiyi bölgənin (coğrafi mövqeyinin) beynəlxalq və regional baxımdan strateyi əhəmiyyət daşıması nəzərə alınmaqla hay kilsələrinin, tədris mərkəzlərinin, təbliğat-nəşr ocaqlarının, müstəqil icma birliyinin yaradılması;
- hay sürüsündən bütün məqsədlər üçün qeyd-şərtsiz istifadə edilməsi;
- bu məsələlərin həllində onlara təminat və təzminat verilməsi;
- digər milli azlıqlardan fərqli üstünlüklərə yiyələnməyi;
- dövlətin önəmli sahələrində hayların işlə təmin olunması.
Təbii ki, bu istiqamətdə formalaşan münasibətlər e.ə. II-I minilliklərdə Şərqi Afrikada qəbilə-tayfa münasibətlərində də, Həbəşistan və Misir firionlarının, Yunan-Roma hökmdarlarının hakimiyyəti altında da, Afrikadan Ərəbistana və Hindistana uzanan quru və dəniz ticarətində hay qullarından və quldurlarından istifadədə də, Ərəb-Fars hakimlərinin boyunduruğunda olanda da, Osmanlı Türkiyəsinin sultanlığında da... dəyişməz olaraq qalıb. Hay kilsəsinin istiqamətlənməsi isə dövrün ictimai-siyasi təbəddülatlarının dəyişilməsi ilə bağlı olub.
Artıq XVI-XVII əsrlərdən sonra yeni bir imperiyanın yaranması - çar Rusiyasının Avropada və Asiyada mövqelərinin güclənməsi yeni imkanlar yaratdığından, hay kilsəsi (sürü olaraq) Qara-Azov-Xəzər dənizləri hövzələrinə üz tutub, beynəlxalq ticarət-siyasət yolu üstündə “yerlənib-yataqlanmağa” çalışmaqla, çar Rusiyasına “xidmətlər paketini” təqdim edib. Rusiya EA-nın, “Yeni Naxçıvan” (Don çayının sağ sahilində həm də Yeni Naxçıvan şəhəri salınıb, Rusiya çarı II Yekaterinanın (1729-1796) 14 noyabr 1779-cu il tarixli fərmanına əsasən Krım yarımadasından köçürülən hayların şərəfinə, Azərbaycan Respublikasının inzibat-ərazi suverenliyinə, sərhədlərinin bütövlüyünə qarşı Rusiya Federasiyasının və Rostov Vilayəti hökumətinin bu qəsdi-təhdidi ayrıca mövzudur) və “Apaqa” Rostov regional erməni milli-mədəni birliklərinin təşkilatçılığı ilə 30 may-02 iyun 2012-ci il tarixlərində Rostov şəhərində “Rusiyanın cənub erməniləri: Tarix, Mədəniyyət, Ümumi gələcək” mövzusunda Ümumrusiya elmi konfransında Q.M.Arutyunyan “Şimali Qafqazda Rusiyanın maraqları naminə ermənilərin rolu” adı altında çıxışında (konfrans materiallarının toplusu, səhifə 17-22) bildirib ki, Türkiyə ilə hər müharibədə onlara qarşı çıxış etmək üçün çar Rusiyası həmişə ermənilərə çağırış edib və bu müharibədən qarşılıqlı faydalanmaq ermənilərin xeyrinə olub.
Bu proses SSRİ-nin mövcudluğu dövründə də davam etdirilib, buna nümunə kimi 7 oktyabr 1995-ci ildə hay kilsəsinin baş keşişi seçilmiş I Vazgenin Qərbi Azərbaycanın Ü(İ)çmüəzzin şəhərində ilk çıxışında qarşıya qoyduğu vəzifələri sıralayanda 9-ci bənddə səslənirdi:
- “erməni” Apostol kilsəsinin SSRİ hakimiyəti ilə qarşılıqlı əlaqələrini inkişaf etdirmək (hansı məqsədlərlə bağlı, məlumdur - Q.Y.).
Faciəvi hal odur ki, bu mürtəce dirəniş, təcavüzkarlıq siyasəti bütövlükdə Müsəlman-Türk dünyasına qarşı yönəlmiş, Bütöv Azərbaycanın milli dövlət idarəçilyinin və milli-etnik xalq sivilizasiyasının inkişafını əngəlləmək naminə XX əsr boyunca güclənmişdi və XXI yüzillikdə də davam etməkdədir.
Təsadüfi deyil ki, ayrıca olaraq Azərbaycan dövlətçiliyinə və xalqına qarşı ilk növbədə hakim rus hərbi qüvvələrinin təhriki ilə hay kilsəsi və ibtidai insan-hay sürüsü tərəfindən törədilən bu faciələrin xroniloji ardıcıllığı XVIII-XIX əsrlərin ictimai, siyasi-hərbi siyasət tarixinin səhifələrində qorunub saxlanır.Bir cəhəti nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiya dövlətinin (XV əsr) və imperiyasının (XVI-XVII əsrlər) yaranması ilə Azərbaycan dövlətinə qarşı təcavüzkarlıq, işğalçılıq yürüşlərinin bir cəbhəsi də şimaldan açılıb ki, bu istiqamətdə də hay sürüsü fəal iştirak edib.
Ümumilikdə, Qafqaz bölgəsində çar Rusiyasının işğalçılıq siyasətinin tarixi IV İvan Qroznı (1530-1584) hakimiyyəti ilə bağlıdır. Belə ki, 1556-cı ildə Hacı Tərxan xanlığının (paytaxtı Hacı Tərxan şəhəri) ərazisini (müasir Həştərxan vilayəti,Volqa çayının aşağı axarları, Xəzər dənizi hövzəsi) işğal etdikdən sonra (xanlığın 1-cı hökmdarı I Mahmud-1459-1476, sonuncu Dərviş Əli xan-1554-1556), gələcək müstəmləkəçilik ideyalarının həyata keçirilməsi siyasətinə rəğmən, bu hökmdar kabardinli knyaz Temryuk İdaroviçin (1505-1571) qızı Köçənəy xatunla (1545-1569) evlənib, 1563-cü ildə Q.S.Pleşeyevin, 1566-cı ildə knyaz İ.M.Daşkovun və M.İ.Rjevskinin başçılığı ilə qoşun dəstələrinin Şimali Qafqazda yerləşdirilməsinə nail olub, 1567-ci ildə Sunji və Terek çaylarının qovuşan yerində ilk rus istinadgahını - Terek qalasını inşa etdirərək, Rusiya imperiyasının “Qafqaz qapısı”nda Osmanlı Türkiyəsinə qarşı mövqe tutmasına nail olub.
Qafqaz bölgəsi və Xəzər dənizi hövzəsinə hərbi yürüşlərdən əvvəl çar Rusiyası hay sürüsünü bu ərazilərdə məskunlaşdıraraq, onların xəyanətindən, satqınlığından diversiya-kəşfiyyat məqsədləri üçün istifadə edib.
XVII əsrin ortalarında Krım yarımadasından çıxarılan 5-10 min hay ailəsinin Don və Volqa çayı düzənliyində yerləşdirilməsi məhz bu siyasəti həyata keçirməyə bir vəsilə idi.
Sonrakı mərhələdə Şimali və Cənubi Qafqaza rusların hərbi yürüşlərində, yerli, kökənli müsəlman-türk, dağlı-çöl tayfalarına qarşı mürəkkəb hərbi əməliyyatlar keçirməsində, bu təcavüzlərin düşmənə görə uğurla başa çatdırmaqda canfəşanlıq göstərən silahlı hay dəstələrinin davamlı “sədaqətləri” (xəyanətləri) müqabilində onlara da əvəz kimi imperator I Pavelin (1754-1801)15 aprel 1799-cu il tarixdə Senata edilən müraciəti nəzərə alınaraq, Şimali Qafqazda əski Sak-Qıpçaq-Peçeneq tayfalarına qarşı I minilliyin əvvəllərində Roma-Yunan hərbi yürüşləri zamanı salınmış yunan koloniyası-Stavropolis-Müqəddəs Xaç yaşayış məntəqəsində (1935-ci ildən sonra Budyonnı şəhəri) daimi məskunlaşmağa icazə verilib.
XVI-XVIII əsrlərdə kütləvi şəkildə hay sürüsünün Qara və Azov dənizləri sahillərində, Don və Volqa çayları hövzələrində yerləşdirilməsi XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda çar ordusunun hərbi əməliyyatları zamanı onlardan istifadəyə geniş imkanlar yaradıb (D.E.Qabelko, A.V.Perepelitsın “D.A.Milyutinin Qafqaza dair birinci hərbi-nəzəri qeydləri“-“Elmi xəbərlər” (Tarix seriyası) jurnalı, №19 (114), 2011; “1776-cı ildən XVIII əsrin sonunadək Qafqaz idarəçiliyi haqqında, Stavropol arxivi əsasında” (Rus arxivi, 1873); “Erməni xalqının tarixi: Qədim dövrlərdən bu günlərədək” toplusu, İrəvan şəhəri, 1980).
Milli-tarixi dövlətçiliyimizə qarşı çar Rusiyasının bu istiqamətdə mərhələlərlə həyata keçirdiyi hərbi-siayasi işqalçılıq siyasətinin Cənubi Qafqazda əsas ocağı 1815-ci ildə yaradılmış Qafqaz Əlahiddə Korpusu (komandanı general E.A.Qolovin-1782-1858, qəragah rəisi, general P.E.Kotsebu-1801-1884) olub.
Bütövlükdə Cənubi Qafqaza tətbiq edilən bu hərbi üsul-qayda gücü ilə idarəetmə sisteminə uyğun olaraq, əvvəlcə Əlahiddə Qafqaz Korpusu 1813-1830-cu illərdə, Qafqaz Hərbi Dairəsi isə 1830-cu illərdən sonra ayrı-ayrı ölkələrdən (xüsusilə Balkan yarımadasından, Aralıq dənizi adalarından) köçürülən hay sürülərinin bu bölgədə yerləşdirilməsi, onların yerli xalqların əhatəsində siyasi, iqtisadi və ictimai ehtiyaclarının ödənilməsi istiqamətində dövlət səviyyəsində həyata keçirilən siyasətin icrasında hay kilsəsi başlıca rol oynayıb.
(Ardı var)
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
