AMEA Memarlıq və İncəsənət institutunun aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Şərq Ölkələri Beynəlxalq memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü, memar-rəssam Rizvan Qarabağlı dahi Azərbaycan memarı, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin 900 illik yubileyinə "Dahilərin görüşü" adlı əsər hədiyyə edib.
"Dahilərin görüşü"-Nizami və Əcəmi kompozisiyası - təqdim olunan qrafik əsər, Azərbaycanın ədəbiyyat və memarlıq elminin iki ən böyük dahisini bir araya gətirir. Kompozisiyanın bədii, simvolik və memarlıq elementlərinin ətraflı izahı aşağıdakı kimidir:
1.Əsər Şərq, xüsusilə də Azərbaycanın orta əsr memarlıq məktəblərinə xas olan mürəkkəb həndəsi naxışlarla zəngin bir çərçivəyə alınıb. Yuxarı hissədə, naxışların əhatəsində xüsusi şriftlə "DAHİLƏRİN GÖRÜŞÜ" sözləri yazılıb. Çərçivənin dörd küncündə isə dahi memar Əcəminin binalarında tez-tez istifadə etdiyi 8 guşəli ulduz (Səlcuqlu ulduzu) kompozisiyanı tamlayır.
2. Dahilərin dayandığı məkan adi bir otaq deyil. Onların başı üzərində ucalan tağ zəngin stalaktitlə (müqərnəs) işlənib. Bu, Möminə Xatın və Yusif ibn Küseyir türbələrinin giriş portallarını və daxili günbəzlərini xatırladır. Tağbəndin və divarların yan sütunlarında şaquli şəkildə ərəb əlifbası ilə kufi və ya süls xəttatlıq nümunələri həkk olunub. Bu da orta əsr abidələri üzərindəki Quran ayələrini və ya memarların kitabələrini simvolizə edir.
3. Mərkəzdə Azərbaycan intibahının iki dahisi üz-üzə dayanıb. Masanın üzərində Əcəminin şah əsəri olan Möminə Xatın türbəsinin maket yerləşir. Bu detal kompozisiyanın ideya nüvəsidir. Rəssam bununla göstərir ki, Əcəminin ucaltdığı bu möhtəşəm abidə təkcə daş yığını deyil, Bütün Şərq fəlsəfəsinin önündə dayanan Nizami poeziyasının, və elminin memarlıq formasına salınmış variantıdır. Hər iki dahi sanki bu sənət əsərinin layihəsini birlikdə müzakirə edirlər. Eyni zamanda Əcəmi dahi şairin ideyaların, Şərq fəlsəfəsini daşa həkk etmək üçün əlində istifadə etdiyi pərgar və açılmış layihə tutur. Layihənin üzərində Möminə Xatın türbəsinin planı və kəsiyi təsvir edilib.
Sol tərəfdə-Nizami Gəncəvi dayanıb. Onun əynində, Əcəminin geyimi kimi, dövrün kübar, elmi elitasına məxsus əba, başında isə səliqəli əmmamə var. Sağ əlində özünün ölməz "Xəmsə" sini tutub. Masanın üzərində isə maketdən əlavə şairin açıq kitabı, dahilərin hər ikisinə məxsus mürəkkəb qabları, lələk qələmləri görünür. Nizami burada sənətin fəlsəfi və ədəbi ideya müəllifi kimi çıxış edir.
4. Arxa plandakı pəncərədən uzaqda ucalan qoşa zirvəli dağ görünür. Bu dağ böyük Naxçıvanın simvolu olan Haçadağdır (İlandağ). Bu detal həm hadisənin cərəyan etdiyi coğrafiyanı (Naxçıvanı) göstərir, həm də rəmzi olaraq bu iki şəxsiyyətin Azərbaycan mədəniyyətinin əyilməz, uca zirvələri olduğunu bədii şəkildə vurğulayır.
Memar-rəssam Rizvan Qarabağlının bu qrafik əsəri, söz sənəti (Nizami) ilə memarlıq sənətinin (Əcəmi) vəhdətini, XII əsr Azərbaycan İntibah dövrünün elmi və fəlsəfi qüdrətini tək bir kadrda mükəmməl şəkildə ümumiləşdirən tarixi-fəlsəfi bir kompozisiyadır.
Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə bu il ölkəmizdə Əcəmi Naxçıvaninin 900 illiyi qeyd edilir.
İRADƏ
