“Memar kimdir”- deyə soruşsanız, deyərdim ki, sirli daşları danışdırandır memar. Əlinin sığalından, gözünün nurundan, qəlbinin sevdasından, bulaq kimi qaynayan ilhamından yaradır binaları, körpüləri, məbədləri, ziyarətgahları…İçinin səsini, nəfəsindən qopan duanı naxışlayır daşlara. Memar təkcə binalar yaratmır, həm də onlara nəfəs verir, səs verir, dil açdırır. Elə bir nəfəs verir ki, o nəfəs min illər sonra da insanların ruhunu isidir, yoluna işıq tutur, ulularımızın izi ilə keçmişlərə boylanır. Hər abidə bir memarın ruhunun simfoniyasıdır - eşidirik, anlamağa çalışırıq…
Bu şəhərdə bir memar tanıyıram, təkcə mən tanımıram onu, bütün Azərbaycan tanıyır. Həm cansız saydığımız daşları sənət əsərinə çevirir, daşların səsini qulaqlarımıza həkk edir, həm də Azərbaycan ellərini, azərbaycanlıların tarixi yurdlarını qarış-qarış gəzib ulu babalarımızın qurub-yaratdığı memarlıq incilərini, abidələri, tarixin daş şahidlərini tədqiq edir, onları öyrənir, tanıdır, təbliğ edir, kitablaşdırır.
Bir memar tanıyıram, səmimi, mehriban, işgüzar, peşəkar, öz sənətinə Məcnun kimi aşiq. Sözü-söhbəti maraqlı, duzlu-yumorlu. İstənilən adamla dil tapan, yaralı könüllərə məlhəm olmağa çalışan, daşı dilləndirən bir memar, bir insan.
Bir memar tanıyıram, yurd-yuvası dağılanda, kəndi viran qoyulanda, el-obası, əzizləri qaçqın-köçkünə çevriləndə, anası, doğmaları çadır şəhərciyində kədərli günlər keçirəndə o da dərindən sarsıldı. Çadır şəhərciyindəki insanların ağrısını yaşadı, dərdini çəkdi. İnsanların əzablarına şərik oldu, dərdlərinə dərman olmağa qanadlandı. Bir memar tanıyıram, yurdunun azadlığını gördü, tarixi zəfərin şadlığına büründü, doğma kəndinə geri dönüşün sevincini yaşadı, azad Qarabağı yenidən görmək, gəzmək səadətinə qovuşdu.
Bir memar tanıyıram, ömür yolu Füzuli rayonunun Şükürbəyli kəndindən başladı, halal bir ocağın od qoruyanı oldu. Bir memar tanıyıram, hədəflərinə yetişmək üçün var gücü ilə çalışdı, çarpışdı. Çətinliklərə dözdü, məhrumiyyətləri əzib keçdi. Bir memar tanıyıram, həm də müəllimdir. Tələbələrin sevdiyi, hər dəfə auditoriyada alqışla qarşıladığı sevimli bir müəllim. Müəllim olmaq çox çətindir, bəlkə də alim və memar olmaqdan da çətin.
Əslində, onunla uzun illərdir jurnalist-ekspert kimi əlaqələrimiz var. Ondan sayını bilmədiyim qədər açıqlama almış, münasibət öyrənmişəm. Həmişə açıq və səmimi danışıb, başqalarının tərifləyib göyə qaldırdığı məsələrə obyektiv qiymət verib, tənqid olunası şeyi tənqid, layiqlilərini təqdir edib. O, hamının yanaşdığı kimi yanaşmır məsələlərə, özünə xas yanaşır, özü kimi danışır, qiymət verir.
Füzuli rayonu ərazisində "Şəhidlər xatirəsinə abidə" kompleksinin, "Heydər parkı"nın, Xırdalan şəhərinin məzarlığında "Seyid Əşrəf məqbərə-məscid memarlıq kompleksi"nin müəllifidir. "Seyid Əşrəf məqbərə-məscid memarlıq kompleksi” onun şah əsəridir. Memarın layihəsi əsasında eyni zamanda müxtəlif yerlərdə bir çox yaşayış binaları inşa olunub.
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Şərq Ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü Rizvan Qarabağlıdan danışıram. Adını çəkməsəydim belə, çoxları kimdən danışdığımı anlamaqda elə də çətinlik çəkməzdi.
Rizvan müəllimlə şəxsən tanış olandan sonra onun haqqındakı rəyim qətiyyən dəyişmədi, əksinə, daha da möhkəmləndi. Məsələn, elə ekspertlər var ki, həyatda tamam başqa bir adamdır, amma özünü fərqli təqdim edir. Yəni onları şəxsən tanıyandan sonra barəsindəki təəssüratların darmadağın olur, “kaş onu şəxsən tanımazdım” deyirsən. Amma bu sözləri Rizvan müəllimə qətiyyən aid etmək olmaz.
Adətimdir, ekspetlərimlə məsafə saxlayıram, şəxsi müstəvidə əlaqə saxlamıram, çoxunu heç şəxsən tanımıram da. Belə hallar olub ki, ekspert özü gəlib redaksiyada mənimlə tanış olub, ya da hansısa tədbirdə yaxınlaşıb mənə. Rizvan müəllimlə telefon üzərindən etmişik söhbətlərimizi həmişə. Günlərin birində bir layihə təklifi əsasında şəxsən görüşdük, söhbətləşdik. Onunla söhbət edərkən necə zəngin olduğunu bir daha fərq etdim. Öz sənətinin mahir bilicisi kimi o elə məlumatlar verir ki, inanın, başqalarından bu barədə heç nə eşitməmişdim. Hətta özünə tədqiqatçı deyən bir çoxlarının o haqda kiçik bir bilgiləri belə yoxdur.
Qarabağ memarlıq məktəbindən danışanda Rizvan müəllim Kərbəlayi Səfixanın adını çəkdi, onun nəfəs verdiyi tiklilərdən böyük ilhamla söhbət açdı.
Yeri gəlmişkən, onun namizədlik dissertasiyası "Memar Kərbəlayi Səfixan yaradıcılığı və Qarabağın dini memarlığı"na həsr olunub. Qarabağ ellərini qarış-qarış gəzib, yolları əriş-arğac edib, memar Kərbəlayi Səfixanın irsini tamam-kamal öyrənib. Əli Məcdəddin, Şeyx Bahaəddin kimi ustad memarlarımız, onların yaratdığı memarlıq ənənələri barədə də ilk dəfə Rizvan müəllimdən eşitdim. Bütün bunlar mənim üçün, təbii, yeni məlumatlar idi. Uzun illər mədəniyyət sahəsindən yazsam da, təəssüf ki, elə isimlər, elə şəxsiyyətlər var, onların irsi, yaratdıqları barədə geniş məlumatım olmayıb. Bu baxımdan, onun verdiyi hər bir informasiyanı yaddaşımda saxlamağa, yazıya çevirməyə çalışıram.
Rizvan müəllim bildiyini öyrətməyi xoşlayan, həmişə tər-təzə söhbəti olan insandır. Elə bir mövzu yoxdur ki, onun ondan xəbəri olmasın. Hər bir məsələyə öz baxış bucağından baxıb təhlil edir, qiymətləndirir.
Qarabağlı təxəllüsü Rizvan müəllimin ömür pasportuna çevrilib və o gördüyü işlərlə bu təxəllüsün haqqını verib.
Memar kimi də, müəllim kimi, alim kimi də xaqlımıza, dövlətimizə öz töhfəsini verib. Çoxlarının “çətindir”, “ağrımayan başıma niyə dəsmal bağlamalıyam” deyib yanından adlayıb keçdiyi taleyüklü mövzulara Rizvan müəllim açar salıb, nə qədər çətin olsa da, o mövzuları gündəmə gətirib, yazıb, deyib, xatırladıb. Bəzən istirahətindən, ailəsi ilə vaxt keçirməkdən, lap yeyib-içməkdən, əylənməkdən imtina edib, tutalım, Gədəbəyin, Borçalının, Şəmkirin, Qarabağın qartal uçsa qanad, qatır keçsə dırnaq salan dağlarında memarlıq abidələrinin izini axtarıb tapıb. Hər abidəyə qayğı ilə yanaşıb, onlarla dil tapıb. Rizvan müəllimə də yaraşan budur. İşin çətinindən çəkinməyib, əksinə, mətanətlə çiyin verib, ürək qoyub. Onu şəxsən tanıyana qədər elə bilirdim ki, bu qədər əməyinin qarşılığını alıb, Əməkdar memardır. Amma təəssüf ki, belə deyilmiş. Birmənalı olaraq deyirəm ki, Rizvan Qarabağlı Əməkdar Memar fəxri adını çoxdan haqq edib. İnanıram ki, 70 illik yibileyi münasibəti ilə Rizvan müəllim haqq etdiyi bu fəxri adı alacaq. Bilirsiz, adam var ki, haqq etmədiyi çox imtiyazlara, mükafatlara sahib olur. Çünki qapılar döyür, zənglər etdirir, məmurları əldən-ayaqdan salır. Amma Rizvan Qarabağlı bu kimi məsələlərdən uzaqdır. Dünyasında heç kəsin qapısını döyməz, nə isə istəməz. Sakitcə öz işini görər. Əməyi də, zəhməti də, verdiyi töhfələr də, kitabları da, tədqiqat əsərləri də ortadıdır, mətbuatda da tez-tez çıxış edir. Bir sözlə, gündəmdədir. İnanıram ki, onun əməyini görənlər tapılacaq. Məsələ burasındadır ki, bəzən insanlara layiq olduqları qiyməti verməyə gecikirik, “ovçu gəlib bərəni adlayandan” sonra yadımıza düşür ki, filan alim zamanında öz haqqını almadı. Böyük şairimiz Cabir Novruz demişkən, sağlığında qiymət verin insanlara.
Hər bir insana yaxınlaşanda onun iç dünyasını da görürsən. Mən Rizvan müəllimin iç dünyasını gördüm. O, içi aydın, şəffaf, özü səmimi, sevdiklərinə, el-obasına, ailəsinə, anasına, uşaqlıq xatirələrinə, bir də ana yurduna, doğma Qarabağına bağlı bir insandır. Ruhu saf, niyyəti pak, məqsədi aydındır, Qarabağın memarlıq irsini yorulmadan tədqiq və təbliğ etmək onun əzəli və əbədi qayəsidir. Təkcə Qarabağın memarlıq irsinimi? Xeyr. Tarixi yurd yerlərimizdən olan Borçalının, Dərbəndin, Qərbi Azərbaycan ellərinin, Güney Azərbaycanın, bir sözlə, bütöv Azərbaycanın memarlıq irsini, memarlıq məktəblərini sevə-sevə təbliğ edir. Sevə-sevə yazır, sevə-sevə öyrədir, tanıdır, yaşadır. Sevə-sevə yazıb-yaratmaq, axtarıb-tapmaq bu xalqa və dövlətə ən böyük hörmətdir...
Ömrünüz uzun olsun, Rizvan müəllim, təmənnasız çıxdığınız bu yolda sizə uğurlar!
İradə SARIYEVA
“Bakı-Xəbər” media qrupunun əməkdaşı, jurnalist
