Türkiyənin Azərbaycan, Azərbaycanın isə Türkiyə üçün xüsusi dəyərə malik olduğu məlumdur. Bu baxımdan, Türkiyədə baş verən mədəni, siyasi və sair proseslər Azərbaycanda, Azərbaycanda yaşananlar isə Türkiyədə yaxından maraqla izlənir.
Son dövrlər Türkiyə kinematoqraflarının tarixi mövzularda ardıcıl olaraq çəkdikləri bir-birindən maraqlı film və seriallara Azərbaycan tamaşaçıları da baxırlar.
Bir neçə gün əvvələ qədər TRT 1 kanalında nümayiş olunan və Azərbaycanda da özünə kütləvi tamaşaçı toplayan Türkiyənin “Kirli kedi” kino şirkətində Funda Çətinin ssenarisi əsasında Yasin Uslunun ekranlaşdırdığı “Ya istiqlal, ya ölüm” televiziya serialında 16 mart 1920-ci ildə İstanbulun işğalı və Meclis-i Mebüsanın dağılması, Mim Mim qrupunun işğal altında olan İstanbuldakı mübarizəsi, Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında Kuva-yi Milliyyət hərəkatı və Ankarada quruluş prosesi ilə 23 aprel 1920-ci ildə yeni bir Məclisin açılması təsvir edilib.
Serialda Mustafa Kamal Atatürkün obrazını İlker Kızmaz canlandırıb.
Serialı izləyən tamaşaçıların böyük əksəriyyətinin fikrincə, “Ya istiqlal, ya ölüm” serialında Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyilə başlanan qurtuluş savaşının, bu savaşa apan yolun, Türkiyə müstəqilliyini qazanana qədər baş verənlərin, Türkiyənin bağımsızlığının təmin edilməsi üçün verilən mücadilələrin çox böyük bir hissəsi təsvir edilməyib. Tamaşaçılar bu baxımdan hesab edirlər ki, M.K.Atatürkün rəhbərliyilə həyata keçirilən istiqlal savaşı bütün detallarına qədər serialda əks olunmadığı üçün, o yarımçıqdır və onun davamının çəkilməsinə böyük ehtiyac var.
Serialda 1920-ci il avqustun 10-da 14 dövlətin səlahiyyətli nümayəndəsi tərəfindən Sevrdə (Fransa) "Müttəfiq Dövlətlər və Türkiyə arasında imzalnan “Sevr” sülh müqaviləsinin, müasir Türkiyənin siyasi xəritəsinin və sərhədlərinin müəyyən edilməsində əhəmiyyətli rolu olan Lozanna müqaviləsinin, bu müqavilə bağlanana qədər baş verənlərin, Atatürkün bu böyük çətinliklər hesabına nail olduğu məsələlərin böyük bir hissəsi kənarda qalıb.
“Tamamlanmayan bu serialda Nəriman Nərimanovun qurtuluş savaşına verdiyi böyük və təmənnasız dəstəyin də əks olunmasına ehtiyac var”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Hüquq İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fələsfə doktoru Faiq Ələkbərli hesab edir ki, “Ya istiqlal, ya ölüm” serialının çəkilməsi, yayımı müsbət haldır. Amma bu serialda Atatürkün rəhbərliyilə başlanan və Türkiyənin bağımızlığı ilə başa çatan istiqlal savaşının bütün detallarının təsviri vacibdir. F.Ələkbərlinin fikrincə də serialın davamı çəkilməli və qurtuluş savaşı tam olaraq burada təqdim edilməlidir. “Hesab edirəm ki, “Ya istiqlal, ya ölüm” serialında qurtuluş hərəkatını olduğu kimi təsvir etmək, onun əsas detallarını qabartmaq, Atatürkün verdiyi əməyi, Cümhuriyyətin hansı çətinliklər hesabına qurulduğunu tam göstərmək lazım idi. Serialda Mudrost müqaviləsi, Sevr müqaviləsi, bir sözlə, Lozanna müqaviləsinə qədərki məğlubiyyətləri, Lozannada qazanılan qələbəni əks etdirmək lazımdır. Atatürk Türkiyənin əleyhinə olan bütün müqavilələri dəyişdirməyi bacarmışdı. Əlbəttə, bütün bunlar əks olunmalıdır. Qurtuluş savaşında Atatürkün gördüyü işlər, apardığı mübarizəni, Cümhuriyyətin ideyalarını bu serialda daha dolğun şəkildə əks etdirmək üçün “Ya istiqlal, ya ölüm” serialının davamının çəkilməsinə ehtiyac var”.
F.Ələkbərli bildirdi ki, Osmanlının ağır vəziyyətdə imzaladığı müqavilələrə sonradan Atatürk böyük əmək sərf edərək, tələblər irəli sürərək yenidən baxılmasına nail odub. “Bu məsələlər də serialda əks olunmalıdır. O dövrdə bir sıra torpaqlar, o cümlədən də Xatay adlanan ərazi Türkiyənin ərazisinə qatılıb. 100 ildən sonra Suriya və İraq ərazisində bir problem yaşanarsa, Türkiyənin yenidən o məsələlərə qayıda bilməsinin Lozannada öz əksini tapması, əlbəttə, müsbət hallardır. Bunların hamısını indiki Türkiyə insanları bilməlidirlər”.
Bundan əlavə, F.Ələkbərli hesab edir ki, M.K.Atatürkün rəhbərliyilə həyata keçirilən qurtuluş savaşına Azərbaycanın, xüsusən də xalqımızın adından Nəriman Nərimanovun göstərdiyi təmənnasız dəstək də filmdə əks olunmalıdır. Bunun daha çox tarixi ədalətin bərpa edilməsinə xidmət etdiyini deyən F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, həmin dövrdə Nərimanov Atatürkə böyük dəstək verib: “İdeyaca və məzmunca tamamlanmayan bu serialda Nəriman Nərimanovun qurtuluş savaşına verdiyi böyük və təmənnasız dəstəyin də əks olunmasına ehtiyac var. Nərimanov Azərbaycandan borc pul istəyən Atatürkə məktubunda “Paşam, bizim türk millətində qardaş qardaşa borc verməz. Qardaş hər zaman qardaşın əlindən tutar. Biz qardaşıq, hər zaman əlinizdən tutacağıq və tutmağa davam edəcəyik” - deyə yazmışdı”.
Tarixçi-alim hesab edir ki, serialın ardının çəkilməsinə böyük ehtiyac var.
İradə SARIYEVA
