ABŞ-ın İrana qarşı yeni strategiyası və buna uyğun fəaliyyəti, əvvəlki kimi, neft bazarına ciddi təsir etməkdədir. Ağ Ev təmsilçilərinin Tehran hakimiyyəti qarşısında indiyədək irəli sürmədiyi şərtləri isə vəziyyətin daha da gərginləşəcəyini göstərir. Amma maraq doğuran məqam bu şəraitdə neftin qiymətinin hansı həddə kimi yüksələcəyidir.
Eyni zamanda İran amili ortadan qalxacağı təqdirdə neftin hansı həddə kimi ucuzlaşacağı da xüsusi maraq doğurur. Bu məsələ ətrafında indi müxtəlif fikirlər səslənir. Məsələn, “LUKoil” şirkətinin rəhbəri Vahid Ələkbərov qeyd edir ki, neftin qiymətinin 80 dollara yaxınlaşmasına baxmayaraq, şirkəti tərəfindən ssenari şərtləri dəyişmir: “2018-ci il üçün neftin büdcə qiymətini 50 dollardan hesablamışıq. Neftin 50 dollardan yüksək qiymətlə satışından əldə edilən gəlirlər hissədarlar arasında bölünməklə bərabər, yeni investisiya layihələrinə yönəldiləcək. Əlbəttə ki, bizim üçün prioritet Rusiya bazarıdır. Hazırda Xəzərdə dəniz yataqlarının qurulmasını və Baltikyanı yataqların inkişafını həyata keçiririk”.
V.Ələkbərov orta müddətli perespektivdə neftin qiymətinin hansı həddə formalaşacağı yönündə suallara da aydınlıq gətirib. O bildirib ki, neftin hazırkı bazar dəyəri olan 80 dollar spekulyativ qiymətdir: “Bu, ABŞ-ın İranla nüvə sazişindən çıxmasından qaynaqlanır. Digər tərəfdən, bu gün ən böyük neft istehsalçısı olan Venesuelada istehsal həcmi ilə kritik vəziyyət yaranıb. Buna görə hesab edirəm ki, ortamüddətli perespektivdə neftin dəyəri 70-75 dollar arasında dəyişəcək”. Danimarkanın "Saxo Bank"ının analitiki Ole Hansen isə hesab edir ki, bu ilin aprel ayının əvvəlindən neftin qiymətinin kəskin artması yaxın zamanlarda təklifin artacağına işarə ola bilər. Onun sözlərinə görə, OPEK və Rusiya iyunun 23-də keçiriləcək birgə iclasdan sonra hasilat həcminin azaldılması variantından imtina edə bilər. Eyni zamanda analitik bildirir ki, ABŞ İran neftinin ixracına istədiyi təsirə yiyələnmək istəyir: "Ötən həftə alıcılar neftin 1 barrelini 80 dollara almaq və əlavə təkan yaratmaq əvəzinə qiyməti aşağı salmağa çalışırdılar. Geosiyası risqlər, çox güman ki, bazarın "möhkəm əsaslarını" qoruyub saxlayacaq. Lakin bu yaxınlarda baş verən qiymət dəyişikliyi bazarın neftin qiymətinin 77,5 dollar səviyyəsində qalmasına hazırlaşdığına işarə edir".
“Bank of America Merrill Lynch” investisiya bankı isə bu gedişlə dünya bazarında xam neftin 1 barelinin qiymətinın 100 ABŞ dollarına çata biləcəyini bəyan edib. “Financial Times” qəzetinin analitikləri də neftin qiymətinin 75-80 dollar intervalında dəyişəcəyini proqnozlaşdırır. Qəzet yazır ki, neftin bahalaşması istehsalçıların büdcə gəlirlərini artırsa da, istehlakçıların xərclərini bir o qədər çoxaldıb. Bildirilir ki, qazanan, əsasən, enerji şirkətləri olub. Şirkətlər təkcə satışdan gəlir əldə etməyib. Bu müəssisələrin birjalardakı hissələri də bahalaşıb. Bundan əlavə, neftin qiymətinin yüksəlməsi gəlirlərini bu əmtəənin hesabına formalaşdıran dövlətlərin büdcə kəsirlərinin azalacağına dair gözləntiləri artırıb. Konkret olaraq, 2016-cı ildə büdcə kəsiri 12,8 faiz olan Səudiyyə Ərəbistanında bu rəqəmin 7 faizə düşməsi proqnozlaşdırılır.
Amma hava yolları, eləcə də digər istehlakçı ölkələr, şirkətlər neftin dünya bazar qiymətinin artımından itirənlərin siyahısındadır: "Nəzərə alsaq ki, hava yolları şirkətlərinin yanacaq xərcləri ümumi xərclərin 33 faizinə bərabərdir, neftin bahalaşmasının biletlərin qiymətinə təsir edəcəyi istisna olunmur. Daşıma şirkətlərinə gəlincə, onlar neft hasilatının azalması səbəbindən yanacaq istifadəsini aşağı salmışdılar. Bazardakı ani bahalaşma bu sektoru - gəmiçilik sektorunu mənfi təsirə məruz qoyacaq. Yeri gəlmişkən, Hindistanın Neft Nazirliyi neftin qiymətindəki artımın böyük istehlakçılara mənfi təsir edəcəyini açıqlayıb. Konkret olaraq, ABŞ-da artıq benzinin dəyəri ötən illə müqayisədə 25 faiz bahalaşıb". Neftin qiymətinin 75-80 dollar intervalında qalması isə yeni qiymət artımlarını qaçılmaz edir. Neft qiymətlərinin yüksək olması, ABŞ-dan fərqli olaraq, ekoloji səbəblərdən şist yataqların işlənməsindən imtina edən Avropa İttifaqı ölkələrinin iqtisadiyyatına mənfi təsir edir. Eyni zamanda yeni yataqların işlənməsinə milyardlarla dollar yatırım etməyən və neft qiymətlərinin yüksək olmasından əlavə gəlir əldə edən OPEK ölkələri də çətin ki, qiymət trendinin dəyişməsi üçün neft hasilatının artımına getsin. Bu hal hasilatçı ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın gəlirlərini sürətlə artırır. Xatırladaq ki, 2018-ci il üçün Azərbaycan büdcəsi formalaşdırılarkən neftin bir barrelinin qiyməti 45 dollardan hesablanıb. Hazırda Milli Məclisin deputatları dövlət büdcəsinə yenidən baxmağa və gəlir və xərclərin hesablanmasında neftə daha yüksək baza qiyməti qoymağa hazırlaşır. Amma maksimum artımın hər barrelə görə 10 dollar olması nəzərdə tutulur. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan neft qiyməti ilə bağlı yenə ehtiyatlı siyasət yürüdür. Çünki mövcud şərtlərdə neft bazarında "qiymət köpüyü" hər an partlaya bilər. Onda neftin 80 dollardan 55-60 dollara enməsi qaçılmaz olacaq. Bakı isə bəri başdan qeyd olunan ssenariyə hazır olmaq istəyir. Bu, sonda ölkəyə iqtisadi müstəvidə istənilən manevr imkanları yaradacaq.
Tahir TAĞIYEV
