Bu gün ölkə iqtisadiyyatı üçün xüsusi aktuallaıq kəsb edən məsələlərdən biri də nağdsız ödənişlərin həcminin genişləndirilməsidir. Qeyd olunan məsələ Azərbaycana gələn turistlərin sayının artması fonunda daha böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb. Amma real vəziyyətin təhlili qeyd olunan istiqamətdə müəyyən problemlərin olduğunu da göstərir.
Digər tərəfdən, burada məsələnin problemli yanlarından biri də pos-terminalların sayının azalmasıdır. Belə ki, hesablamalara görə, Azərbaycanda 2015-ci ilin sonunda 80301 ədəd olan pos-terminal sayı 2018-ci ilin yanvar ayının sonunda 65181 ədədə edib. Bu da o deməkdir ki, ötən iki ildə pos-terminalların sayı 15120 ədəd azalıb. Pos-terminalların sayı cari ilin ilk rübündə də azalıb. Bütün bunlar isə nağdsız ödənişlərin həyata keçməsində problem yaradır. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, bəzi ticarət obyektlərində pos-terminallar olsa da, işlək vəziyyətdə olmur və bu da problemin başqa bir tərəfidir. Qeyd edək ki, bir müddət əvvəl vergilər nazirinin müavini Sahib Ələkbərov da bu məsələdən narazılığını ifadə etmişdi: "Böyük otellərin, ticarət mərkəzlərinin əksəriyyətində pos-terminallar mövcuddur. Kiçik otellər və mağazalarda bu və ya digər bəhanələr əsas gətirilərək bildirilir ki, pos-terminal yoxdur. Amma axtaranda piştaxtanın arxasında pos-terminal görürük. Bu pos-terminallar işləməlidir".
Hesab edilir ki, yaranmış vəziiyətin aradan qaldırılması, xüsusən də pos-terminaldan imtina olunmasına görə qanunvericilikdə müəyyən tələblər qoyulmalıdır. Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov da bildirir ki, Vergi Məcəlləsində pos-terminalların quraşdırılmamasına görə hər hansı bir cərimə və cəza nəzərdə tutulmayıb: "Nəticədə, məsələn, vətəndaş plastik kartla ödəniş etmək istəyir, amma ona bundan ötrü imkan yaradılmır və istehlakçının hüququ pozulur". Onun sözlərinə görə, bu, istehlakçınını hüququnun pozulmasına gətirib çıxaran bir səbəbdir: "Xeyli sayda istehlakçı bizə müraciət edir ki, bəzi hallarda nəinki kiçik restoranlarda, Bakının tanınmış restoranlarında belə, plastik kartla ödəniş qəbul edilmir. Nəticədə müştəri yaxınlıqdakı bankomatlardan nağd pul çıxarmağa məcbur olur. Bəzi hallarda isə həmin kartın məxsus olduğu bank olmur və bu da istehlakçıların əlavə ödəniş etməsinə gətirib çıxarır".
Ekspertin fikrincə, qaydaların ağırlaşdırılmasına və pos-terminalların bütün satış, xidmət və ticarət obyektlərini əhatə etməsinə nail olunmasına ehtiyac var. O vurğulayıb ki, bir sıra biznes subyektləri pos-terminalların quraşdırılmasından imtina edir: "Çünki pos-terminaldan istifadə biznes üçün gəlirlərin qeydiyyata alınması deməkdir. Bəzi hallarda sahibkarlar nağd pula üstünlük verirlər ki, vergidən yayınsınlar. Pos-terminallar nəticə etibarı ilə sahibkarların fəaliyyətinin şəffaflaşmasına və onların vergiyə cəlb edilməsinə zəmin yaradır. Amma çox təəssüf ki, bir sıra sahibkarlar, xüsusən vergi ödəməkdə maraqlı olmayan sahibkarlar post-terminalların quraşdırılmasında maraqlı deyillər". İqtisadçının sözlərinə görə, böyük-kiçikliyindən asılı olmayaraq, bütün otel, xidmət və satış obyektlərində post-terminalların quraşdırılması imkan verəcək ki, həmin qurumların dövriyyəsinə nəzarəti gücləndirmək, vergidən yayınmasının qarşısını almaq mümkün olsun. Və nəticə etibarı ilə dövlət büdcəsinə daha çox vəsaitin cəlb edilməsi reallaşsın. Onun qənaətincə, bu, digər tərəfdən istehlakçılara ödəniş imkanı verəcək: "Ölkəyə gələn turistlərin sayı artıb. Heç də bütün turistlər bahalı otellərdə qalmır. Kiçik otellərdə qalan turistlərin ödənişlə bağlı problemləri var. Onların bir qismi plastik kartla ölkəyə gəlir və bununla ödəniş həyata keçirə bilmir. O baxımdan, pos-terminalların hər yerdə olmaması həm də ölkəyə gələn turistlərin sayına təsir göstərir. Bu, turizmin inkişafını əngəlləyən faktorlardan biridir". Bütün bunlar bir daha göstərir ki, ölkədə nağdsız əməliyyatların miqyasının genişləndirilməsinə, pos-terminallarların sayının aratrılmasına ciddi ehtiyac var.
Ekspertlər hesab edir ki, hazırda Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin genişlənməsinin qarşısını alan bir çox səbəblər mövcuddur. Onlar sırasında xidmət tarifləri tələblərinin yüksək olması da var. Nağdsız ödənişlərə görə tariflər yüksək olduğundan, heç də bütün müəssisələr və xidmət obyektləri belə ödənişə getməkdə maraqlı olmur. Digər məsələ isə konvertasiya haqlarının artırılması ilə bağlıdır. Belə ki, əvvəllər ən yüksək konvertasiya haqqı 0,5% müəyyən edilmişdisə, hazırda bu rəqəm orta hesabla 4% civarındadır. Bu həddin də aşağı salınması zəruridir. Həmçinin nağdsız ödənişlər üçün digər stimullaşdırıcı addımların da atılması vacib hesab olunur. Məsələn, Türkiyədə olduğu kimi, bonus sistemindən istifadə zəruri sayılır. Bütün bunlardan isə təkcə yerli yox, Azərbaycana gələn xaricilər də faydalamaqda maraqılıdır.
Nahid SALAYEV
