ABŞ-la Çin arasında faktiki olaraq başlanmış ticarət müharibəsi artıq dünya maliyyə bazarlarına da ciddi surətdə təsir göstərməyə başlayıb. Məsələni qəlizləşdirən məqamlardan biri ticarət müharibəsinə Avropa ölkələri, Kanada, Rusiya kimi dövlətlərin də cəlb olunmasıdır. Amma indilikdə əsas problem ABŞ-la Çin arasında özünü daha qabarıq formada büruzə verir.
Xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp martın əvvəlində ölkəsinə idxal olunan polada 25%, alüminiuma isə 10% gömrük rüsumunun tətbiq edilməsi ilə bağlı qərar qəbul edib. Ardınca Donald Tramp Çindən 50 milyard dollarlıq məhsul idxalı üçün gömrük vergisi tətbiq olunması əmrini verib. Tramp Çin mallarına əlavə gömrük vergisi və bu ölkəyə investisiyalara məhdudiyyətlərin həcminin 60 milyard dollara çatdırıla biləcəyini bildirib. ABŞ ticarət nümayəndəsi Robert Laytizer bu addımın atılmasına səbəb kimi Çinin əqli mülkiyyət hüquqlarını pozmasını göstərib. Buna cavab olaraq Çin ABŞ-dan 3 milyard dollar dəyərində mal idxalına gömrük rüsumu tətbiq edəcəyini açıqlayıb. Çin Ticarət Nazirliyi ABŞ-dan donuz əti, alüminium və polad məmulatları, həmçinin meyvə və şərab idxalına gömrük rüsumu tətbiq ediləcəyini bildirib. Beləliklə, ABŞ-la Çin arasında ticarət müharibəsi qlobal fond birjalarında kəskin ucuzlaşmaya səbəb olub.
Yaranmış vəziyyətdə Çin üçün diqqət mərkəzində olan məqamlardan biri dolların hegemonluğunun qarşısını almaqdır. Artıq bu durumda Şanxay Beynəlxalq Energetika Birjasında Çinin milli valyutası yuanla neft müqavilələrinin ticarəti başlayıb. Bununla bağlı keçirilmiş açılış mərasimində Çinin qiymətli kağızlara nəzarət üzrə dövlət komissyasının sədri Lyu Şiyuy iştirak edib. O bildirib ki, Çin bu yeniliyə 17 il hazırlaşıb və tənzimləyicilər prosesə ciddi nəzarət edir. Çinə çatdırılmalar Oman, Qətər, Yəmən, İraqdan baş tutacaq. Beləliklə, Çin neft alqı-satqısını dollarla yox, artıq öz valyutası ilə həyata keçirir. Bunun miqyasının genişlənməsi halında dollara tələbatın əhəmiyyətli dərəcədə azalması gözlənir.
Qeyd edək ki, Donald Trampın başladığı ticarət müharibəsi Avropa ölkələrində də narazılıq yaradır. Fransanın iqtisadiyyat naziri Bruno Le Mer ticarət müharibəsində qalibin olmadığını bildirib. O, Avropa İttifaqındakı tərəfdaşları ilə birgə ABŞ-ın fəaliyyətinə layiqli cavab hazırlamağı vəd edib. Almaniya Xristian Demokratik İttifaqı və Xristian Sosialist İttifaqı fraksiyasının sədri Folker Kauder isə bildirib ki, ABŞ Almaniya və ya hər hansı Avropa İtifaqı ölkəsinin məhsullarına rüsum tətbiq edərsə, ticarət sanksiyaları ilə qarşılaşacaq. Kauder Almaniyanın bununla barışmayacağını bildirib: “ABŞ-a spagetti və toyuq ətinə görə səmərəsiz müharibələri xatırlatmaq lazımdır. Tramp sözünün üstündə dursa, o zaman Avropa ölkələri də ABŞ məhsullarına eyni sanksiyaları tətbiq etməlidir”.
Vaşinqtona qarşı mümkün addımlardan biri kimi Ümumdünya Ticarət Təşkilatına şikayət edilməsi qeyd olunur. Avropa İttiyaqı, Cənubi Koreya və Yaponiya da ABŞ rüsumlarını bu təşkilatda müzakirəyə çıxarmaq niyyətindədir. Elə bu hal da dollar üçün ciddi təhdid sayılır. Belə ki, Donald Trampın yuxarıda qeyd olunan iqtisadi addımlarından sonra dünyanın ən iri mərkəzi bankları dollarda olan şəxsi ehtiyatlarını ixtisar edərək, avroda olan ehtiyatları artırmaq niyyətindədir. “Bloomberg” agentliyi yazır ki, hazırda bütün dünyada valyuta ehtiyatlarının təxminən 64%-i ABŞ valyutasında qorunur. Avropa valyutasının payına isə cəmi 20% düşür. Lakin analitiklərin fikrincə, bu gün avronun alışı üçün mövcud şərtlər heç zaman olmadığı kimi cəlbedicidir. Hazırda bazardakı vəziyyət heç də Amerika dollarının xeyrinə deyil. ABŞ-ın məhşur analitiklərindən biri Yens Nordviqin fikrincə, 2020-ci ilə qədər 500 milyard dollardan çox valyuta ehtiyatı avroya keçiriləcək. Bütün bunlar isə nəticə etibarı ilə dolların mövqeyinin tədricən zəifləməsinə gətirib çıxaracaq.
Aydındır ki, baş verənlər Azərbaycan maliyyə bazarında da öz nəticələrini hiss etdirəcək. Ən azından, dolların manara nisbətdə müəyyən qədər ucuzlaşması istisna olunmur. Baş verənlər həm də özünü neftin qiymətində göstərə bilər. Tticarət müharibəsi neftin dünya bazarında qiymətini azaldarsa və enerji resurlarına olan tələbatı aşağı salarsa, nəticə etibarı ilə bunun Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri gözlənilə bilər. Lakin dollara tələbin azalması bunun tamam əksini də yaşada bilər. Bu da, öz növbəsində, ölkəmizin dövlət gəlirlərinə təsir göstərəcək. Lakin ticarət müharibəsi neftin qiymətini azaltmayacaqsa, iqtisadi müharibənin Azərbaycana birbaşa təsiri gözlənilmir.
Tahir TAĞIYEV
