Artıq bir ilə yaxındır ki, ölkədə dolların məzənnəsinin sabit bir həddə qalması müşahidə edilməkdədir. Hətta Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmayacağı halda, dolların məzənnəsinin sürətlə ucuzlaşması da qaçılmaz sayılır. Sadəcə, qeyri-neft sektoru üzrə ixrac həcminin artımının qorunması üçün dolların manata nisbətdə məzənnəsi artıq bir neçə aydır 1,7001 səviyyəsində saxlanır. Belə vəziyyət maliyyə sahəsində dedollarizasiya prosesini də əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir.
Mərkəzi Bankın pul siyasəti departamentinin direktoru Azər Ələsgərov da vurğulayır ki, Azərbaycanda dollarlaşmanın səviyyəsi tədricən azalacaq. Bakıda "Fitch Ratings" beynəlxalq agentliyinin illik iclasında iştirak edən A.Ələsgərov qeyd edib ki, ötən ilin əvvəlində Azərbaycanda dollarlaşma təqribən 80 faiz təşkil edərək pik səviyyəyə çatmışdı: "Lakin 2017-ci il ərzində dollarlaşma səviyyəsi tədricən azalmağa başladı və ilin sonuna 10 faiz bəndi azaldı. Hesab edirik ki, yaxın perspektivdə dollarlaşma azalmaqda davam edəcək". Onun sözlərinə görə, Mərkəzi Bank elə məzənnə rejimi təklif edir ki, son nəticədə məzənnə bazardakı tələb və təklifdən asılı olaraq formalaşır: "2017-ci ilin yanvar ayına qədər banklar xarici valyutanı 4%-lik marjanı nəzərə almaqla alıb-sata bilərdi. Amma indi banklar rəsmi məzənnəyə yaxın məzənnə ilə alıb-satır". Dedollarizasiya prosesinin sürətlənməsini şərtləndirən əsas səbəblərdən biri, qeyd olunduğu kimi, ABŞ valyutasının məzənnəsinin artıq sabit həddə qalmasıdır. Ümumiyyətlə, qarşıdakı dövr ərzində də dolların məzənnəsində hansısa ciddi dəyişiklik gözlənilmir. Bunu "Fitch" beynəlxalq reytinq agentliyi də təsdiq edir. Qurum ilk növbədə dünya bazarında sabit neft qiymətləri ehtimalları fonunda Azərbaycanda yaxın 2 il ərzində manatın məzənnəsinin kəskin dəyişməyəcəyini proqnozlaşdırır. Eyni zamanda "Fitch" də Azərbaycanda kredit və depozitlərin dollarlaşma dərəcəsinin azaldığını bildirib: “Bu da, öz növbəsində, 2017-ci ildə 12,9% səviyyəsində olan inflyasiya təzyiqlərini azaltmağa gətirib çıxarıb. Kreditlərin və depozitlərin dollarlaşma səviyyəsi yavaş-yavaş azalır, bu da məzənnəyə inamın müəyyən qədər artdığını göstərir. Neft qiymətlərinin sabit olması ilə bağlı gözləntiləri nəzərə alaraq, növbəti iki il ərzində manatın məzənnəsinin dəyişməyəcəyini proqnozlaşdırırıq”. Xatırladaq ki, ötən ilin sonuna Azərbaycanda əhalinin bank əmanətləri üzrə dollarlaşma dərəcəsi 69% -dən də aşağı düşüb. Kreditlərin strukturunda isə dollarlaşma səviyyəsi xeyli azalıb və 40%-ə enib. Ekspertlərə görə, artıq yığımda dollarlaşma prosesi başa çatdığı üçün manata tələb yüksəlir. Depozitlərin valyuta strukturu göstərir ki, burada xarici valyutaların payı getdikcə azalır.
Bu da birbaşa manatla depozitlərin saxlanmasına üstünlük verilməsi ilə bağlıdır. Bu, həm ötən ilin fevralından etibarən manatın stabil qalması və möhkəmlənməsi, həm də bankların manatla saxlanan depozitə daha yüksək faiz təklif etməsi ilə əlaqədardır. Belə ki, banklarda manatla saxlanan əmanətlər 15 faizə qədər depozit faizi ilə sığortalanır. Xarici valyutada isə bunun 3 faiz olması manatla əmanətlərin saxlanmasına marağı artırır. Ekspertlər qeyd edib ki, Mərkəzi Bank tərəfindən manatın uzunmüddətli stabil qalması və ya möhkəmlənməsi prosesi həyata keçirilərsə, bu, manatla yığımlara marağı daha da artıracaq və xarici valyutaya tələbi kəskin azaldacaq. Xarici valyutaya tələbin azalması isə manata təzyiqlərin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Bu da nəticə etibarilə banklarda və vətəndaşlarda manatla yığımlara marağı artırır.
Digər tərəfdən iqtisadiyyatın prioritet sahələrinin inkişafı, həmçinin ixracın stimullaşdırılması və dəstəklənməsi istiqamətində dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər də vəziyyətə təsirini göstərir. Çünki bununla qeyri-neft sektoru üzrə də ölkəyə daxil olan xarici valyutanın həcmində ciddi artımlar qeydə alınır. Bu da sonda manata tələbi əhəmiyyətli dərəcədə artıran əsas faktorlar sırasında yer alır. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, ölkədən maliyyə axınları əhəmiyyətli dərəcədə azalıb, qeyri-neft sektoruna birbaşa xarici investisiya qoyuluşları artıb. Bunlar fonunda da Mərkəzi Bank tərəfindən həyata keçirilən pul siyasətinin nəticəsi olaraq daxili valyuta bazarı stabilləşib və məzənnə stabilliyi təmin edilib. Bütövlükdə iqtisadiyyatda və ayrılıqda onun vacib tərkib hissəsi olan maliyyə-bank sektorunda yaşananlar, ekspertlərə görə, dollarsızlaşma prosesinin qarşıdakı dövr ərzində daha geniş vüsət almasına səbəb olacaq. Ümumiyyətlə, bu gedişlə dollarsızlaşma həddinin 50 faizə qədər azalması istisnalıq təşkil etmir.
Tahir TAĞIYEV
