Ölkənin bank sektoru üçün artıq bir neçə ildir ciddi başağrısına çevrilən məsələlərdən biri də problemli kreditlərlə bağlıdır. Mərkəzi Bankın məlumatlarından belə bəlli olur ki, Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği bu il yanvarın 1-nə 1 milyard 626,7 milyon manat təşkil edib. 2017-ci ilin əvvəlinə nisbətən isə problemli kreditlər 154,1 milyon manat və yaxud 10,46% artıb.
Ötən ilin sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelindəki payı 13,84% təşkil edib. Ötən ilin əvvəlində isə bu nisbət 8,95% olub. Qeyd olunan rəqəmlərdən aydın görünür ki, problemli kreditlərin həcmində artım qeydə alınıb. Bu mənada hesab edilir ki, Mərkəzi Bankın və digər müvafiq strukturların problemli kreditlər məsələsinin həlli istiqamətində artıq əməli addımlar atması zəruri şərtə çevrilib. Çünki vəziyyət indiki şəraitdə davam etsə, bu, iqtisadiyyat üçün müəyyən problemlər yarada bilər. İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri Vüqar Bayramov məsələ ilə bağlı «Amerikanın Səsi» radiosuna açıqlamasında qeyd edir ki, problemli kreditlərin həlli ilə bağlı üçtərəfli mexanizmdən istifadə mümkündür: «Əvvəla, bu mexanizmin özəlliyi ondan ibarətdir ki, burada fərqin tərəflər arasında bölüşdürülməsi nəzərdə tutulub. Fərq niyə böyükdür? Devalvasiya problemli kreditin həcminin artmasına təsir göstərən faktorlardan biridir. Amma yeganə faktor deyil. 2014-ci ildən əvvəlki illərdə bankların kredit faizlərinin yüksək olduğunu dəfələrlə vurğulayırdıq. Hətta devalvasiya olmasa da belə, yüksək kredit faizləri problem idi, yəni hesab edin ki, 2014-cü ildən əvvəl bankların kredit faizləri bəzi hallarda 40-45 faizə qədər yüksəlirdi. İllik 45 faiz hər 10 min manata və ya dollara görə 5 min manat və ya dollar illik faiz deməkdir. Kifayət qədər böyük rəqəmdir. Nəticədə bu, bank sektorunda köpüklər yaratmışdı. Devalvasiya həmin köpüklərin daha tez partlamasına imkan verdi. Amma biz 2015-ci ilin martında, ilk devalvasiyadan sonra hökumətə üçtərəfli mexanizm hazırlayıb təklif etdik. Üçtərəfli mexanizmin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, fərq üç tərəf arasında -müştəri, bank və dövlət arasında bölüşdürülsün. Əgər kredit 0,78 manat məzənnəsi ilə götürülübsə, o zaman 10 min dollar 7800 manat idisə, indi 10 min dollarlıq kreditin əsas hissəsi 17 min manatdır. Yəni təxminən 9 min manatlıq fərq tərəflər arasında 3 min olmaqla bölünür - vətəndaş 9 min fərqi deyil, 3 min manat ödəyir, 6 min manatı isə digər tərəflər ödəyir. Bunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, hər bir tərəf fərqin üçdə birini üzərinə götürür. Digər tərəflər də üçdə ikisini üzərinə götürdüyünə görə heç bir tərəfə ağırlıq düşmür. Dövlət daha az vəsait ayırmaqla və ciddi maliyyə yükü olmadan problemi həll edə bilir. Banklar gəlir əldə edib, güzəşt etmək imkanına malikdir və üçdə biri üzərinə götürə bilir. Vətəndaş üçün də, təbii ki, hər 9 mindən 6 min güzəşt ciddi bir rəqəmdir».
Ekspert qeyd edir ki, problemli kreditlərlə bağlı kreditorların hüquqlarının qorunması sahəsində addımların atılması çox vacibdir: «Əslində güzəşt mexanizmi də kreditorların hüquqlarının qorunması baxımından çox əhəmiyyətlidir. Güzəşt mexanizmi nəticə etibarı ilə imkan verəcək ki, problemli krediti olub və onu geri qaytara bilməyən vətəndaşlarımız güzəştdən istifadə etsin. Eyni zamanda biz kreditorların hüququ deyəndə yalnız güzəştin tətbiq edilməsini nəzərdə tutmuruq. Burada həm də birbaşa kredit götürən vətəndaşların hüquqlarını müdafiə edən qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsindən söhbət gedir. Nəzərə alaq ki, qonşu Rusiyada kreditorların hüquqlarının qorunması üçün fiziki şəxlərin müflis olmaq hüququ var, biz də bunu hökumətə təklif edirik. Yəni təsəvvür edin ki, bank müflis olur, götürdüyü depoziti geri qaytara bilmir. Biz «Dəmirbank»a diqqət yetirsək, bu bankın 28,3 milyon manat qorunmayan əmanəti var idi. «Dəmirbank» həmin vəsaiti depozit formasında vətəndaşdan alıb, istifadə edib, gəlir əldə edib. Amma artıq müflis olub, həmin 28,3 milyon manatın qaytarılması olduqca çətindir. Əvvəlki müflis olmuş bankların təcrübəsi göstərir ki, demək olar, hətta qaytarılması mümkün deyil. Bank depoziti götürüb, istifadə edərək gəlir əldə edib və qorunmadığı üçün onu geri qaytara bilmirsə, nə üçün vətəndaşa müflis olmaq hüququ verilməsin? Bank fəaliyyətini davam etdirə bilmir, özünü müflis elan edir və öhdəliklərdən azad olur. Ona görə kreditorların hüquqlarının qorunması üçün o hüququn tanınmasına ehtiyac var, eyni zamanda bank menecerləri üçün şərltərin daha da ağırlaşdırılması çox vacibdir».
Hələlik isə hesab olunur ki, problemin həllinin tezləşdirilməsi çox vacibdir. Bu, ölkə iqtisadiyyatında vacib rol oynayan bankların rolunun yüksəldilməsi baxımından da çox önəmlidir. Çünki problemli kreditlər nə qədər qalırsa, bu, nəticə etibarı ilə banklara mənfi təsir göstərir. Səbəb odur ki, belə vəziyyətdə banklar depozit cəlb edir, yerləşdirilən əmanətlərə görə faizləri azaldır. Nəticə etibarı ilə kredit portfeli də aşağı düşür. Son olaraq bankın maliyyə gəlirləri də əhəmiyyətli dərəcədə azalır, onun iqtisadiyyatda rolu kiçilir. İndilikdə depozit və kredit portfellərinin azalması, problemli kreditlərin həcminin yüksək olması bank sektorunda çətinliklərin olmasının real göstəricisidir. Bundan irəli gəlir ki, hazırda funksiyasını tam yerinə yetirə bilməyən banklar var. Bu mənada problemli kreditlər məsələsinin həllinin tezləşdirilməsi vacib sayılır.
NAHİD
