Azərbaycanda əhalinin bank əmanətləri üzrə dollarlaşma dərəcəsinin getdikcə azalması milli valyutada maliyyə əməliyyatlarının həcminin artması ilə müşayiət edilməkdədir. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində bu proses daha geniş vüsət alacaq. Bunu ötən il üzrə əmanətlərin tərkibi barədə olan məlumatlar da təsdiq edir.
Qeyd edək ki, 2017-ci ildə əhalinin bank əmanətləri 1,5 faiz artaraq 7 milyard 561,2 milyon manat təşkil edib. Xarici valyutada olan əmanətlərin həcmi 5 milyard 2,3 milyon dollar olub. Xarici valyutada olan əmanətlərin həcmi il ərzində 15,2 faiz azalıb. Yerli valyutada olan əmanətlərin həcmi dollar ekvivalentində 2 milyard 532 milyon dollar və ya 66,9 faiz artıb. Düzdür, xarici valyutada əmanətlərin həcminin azalmasına baxmayaraq, hələ də bank əmanətlərinin 66,5 faizi xarici valyutada, 33,5 faizi manatdadır. Amma ötən ilin əvvəlinə xarici valyutada əmanət həcmi az qala 80 faizə çatırdı. İlin sonunda isəs bu rəqəm xeyli azalıb. Cari il ərzində xarici valyutada əmanətlərin həcminin azalmasının daha sürətli xarakter alması gözlənir. Əvəzində banklarda manat əmanətlərinin həcminin bu gedişlə il ərzində 50 faizi belə keçməsi istisna olunmur. Digər tərəfdən nəzərə alaq ki, Mərkəzi Bankın depozit hərraclarında da manatın cəlb edilməsi getdikcə artır. Son depozit hərraclarının nəticələri milli valyutaya marağın artdığını göstərir. Xarici valyutalar, o cümlədən dollarla əməliyyatlar isə getdikcə azalır. Son bir neçə ayın nəticələri də göstərir ki, kommersiya banklarının dollar satışı və vətəndaşların dollar alışı azalıb. Bu, həm də birbaşa idxalın azalması ilə bağlıdır. Çünki hərraclarda satılan dolların təxminən 90 faizindən çoxu idxal üçün istifadə olunurdu. Yəni idxal azaldıqca dollara tələb azalır. Yığım üçün dollar alışı da kəskin azalıb. Artıq yığımda dollarlaşma prosesi başa çatdığı üçün manata tələb yüksəlir. Yəni indiki reallıq bundan ibarətdir ki, manatla yığımlara tələb artır. Depozitlərin valyuta strukturu da bunu göstərir. Bu da birbaşa manatla depozitlərin saxlanmasına üstünlük verilməsi ilə bağlıdır. Prosesə təsir göstərən digər amil bankların manatla saxlanan depozitə daha yüksək faiz təklif etməsi ilə əlaqədardır. Belə ki, banklarda manatla saxlanan əmanətlər 15 faizə qədər depozit faizi ilə sığortalanır. Xarici valyutada isə bunun 3 faiz olması manatla əmanətlərin saxlanmasına marağı artırır. Azərbaycanda pul kütləsinin həcminin optimallaşdırılması da dollara olan tələbatı getdikcə aşağı salır.
Ekspertlər qeyd edir ki, Mərkəzi Bank tərəfindən manatın uzunmüddətli stabil qalması və ya möhkəmlənməsi prosesi həyata keçirilərsə, bu, manatla yığımlara marağı daha da artıracaq, paralel olaraq xarici valyutaya tələbi kəskin azaldacaq. O da aydındır ki, xarici valyutaya tələbin azalması manata təzyiqlərin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Bu da nəticə etibarilə banklarda və vətəndaşlarda manatla yığımlara marağı artırır. O da nəzərə alınmalıdır ki, manata tələbin artması və xarici valyutaya tələbin azalması birbaşa manatın hansı dövrdə stabil qalması ilə bağlı olacaq. Son vəziyyət isə manatın uzun müddət sabit qalacağını, hətta möhkəmlənəcəyini göstərir. Bu hal öz növbəsində manatla yığımların həcmini daha intensiv şəkildə artıracaq. Digər tərəfdən, bu tendensiyanın müsbət tərəfi odur ki, milli iqtisadiyyatın dollarsızlaşdırılması prosesi geniş vüsət alır. Analitiklər qeyd edir ki, yaranmış vəziyyətdə Mərkəzi Bank artıq uçot dərəcəsini endirməyə başlaya bilər. Çünki dolların məzənnəsinin artıq 1,70 manat səviyyəsində sabitləşməsi fonunda baş bankın depozit və notlara, eləcə də kommersiya banklarının əmanətlərə görə yüksək gəlirlilik ödəməsi əlavə maliyyə çətinliyi yaradır.
Faizlərin endirilməsinə başlanması və dolların məzənnəsinin sabitləşməsi əhalinin dollar aktivlərindən daha sürətlə imtina etməsinə gətirib çıxaracaq. Eyni zamanda faizlərin azaldılmağa başlaması əhalinin daha uzun müddətə və yüksək faizlə əmanət yerləşdirməsinə, nəticədə kommersiya banklarının manatla kreditləşməni bərpa etməsinə gətirib çıxaracaq. Qarışdakı dövr ərzində manatın güclənməsi isə prosesi daha aktiv hala gətirə bilər. Milli valyutanın məzənnəsinə tədiyyə balansının yaxşılaşması, eləcə də dövlət sektorunun xarici valyutada bir sıra öhdəliklərinin valyuta bazarından kənarda tənzimlənməsi getdikcə daha ciddi surətdə təsir göstərir. Bu durumda manat əmanətlərinin həcminin daha böyük sürətlə artması istsina olunmur.
Tahir TAĞIYEV
