Pərviz Heydərov: “Azərbaycanda kommersiya banklarının verdikləri kreditlər əsasən 3 mənbə hesabına formalaşır”
“Azərbaycanda bank sisteminin kapitallaşması artırılmalıdır”. Bu barədə “Moody's” beynəlxalq reytinq agentliyindən bildirilib.
Agentliyin mütəxəssisləri qeyd edirlər ki, Beynəlxalq Bankın restrukturizasiya prosesinin başa çatması və kapital adekvatlığının bərpasından sonra ümumilikdə bank sisteminin də kapital mövqeyi yaxşılaşmalıdır: “Buna səbəb Beynəlxalq Bankın aktivlərinin həcminə görə hələ də bazarda ən yüksək - 27 faiz paya sahib olmasıdır. Buna baxmayaraq, yüksək kredit xərcləri və xarici valyuta risqləri səbəbindən kiçik özəl bankların kapitallaşması təzyiq altındadır. Bundan başqa, tənzimləyici tərəfindən banklara qarşı sərtləşdirici tədbirlərin görüləcəyi də istisna deyil. Bu isə bankların əlavə olaraq yenidən kapitallaşmasını tələb edə bilər”.
Agentlikdən verilən açıqlamada o da qeyd olunub ki, hazırda Azərbaycanın bank sektoru ilə bağlı proqnoz neqativdir: “Bu proqnoz onu göstərir ki, mövcud şəraitdə banklar ödəmə qabiliyyəti risqləri ilə üzləşməkdə davam edəcək. Neft qiymətlərinin yüksəlməsi tədricən iqtisadi inkişafa və manatın məzənnəsinin sabitləşməsinə dəstək olub. Buna baxmayaraq, bankların milli valyutada likvidlik problemi davam edir. Bundan başqa, problemli kreditlərinin həcmi də yüksək olaraq qalır”.
Özəl bankların kapitallaşmasının təzyiq altında olması ümumilikdə kreditləşmənin səviyyəsinə mənfi təsir göstərir. Çünki bu zaman bankların sahibkarlara kredit vermək imkanları azalır. Bu səbəbdən verilən kreditlərin şərtləri ağırlaşır. Nəticədə sahibkarlar bu şərtlərlə kredit götürməkdə maraqlı olmurlar. O baxımdan maraqlıdır, özəl bankların kapitallaşmasının təzyiq altında olmasının səbəbi nədir və bundan necə xilas olmaq olar?
Bu sahədə yaranan vəziyyəti dəyərləndirən iqtisadçı-ekspert Pərviz Heydərovun fikrincə, kreditləşdirmə olmadan bankların sağlam fəaliyyətindən söhbət gedə bilməz: “Vaxtı keçmiş kreditlər üzrə borclar da geri qayıtmadıqca şişir. Kredit portfelinin az qala 20 faizə yaxın hissəsi problemli sayılır. Yaxşı ki, hökumətin Beynəlxalq Bankla bağlı könüllü restruktrizasiya planı uğurlu alındı. Bank sektorunda problemlər, əslində, illər öncədən yaranıb. İstehlak kreditlərinin necə gəldi paylanması, xarici maliyyə qurumlarının səxavətli olmasından böyük zövqlə və həvəslə yararlanılması və s. belə vəziyyətin yaranmasına səbəb oldu. Ona görə də kommersiya banklarında depozitlərin həcmi azalırsa, deməli, ya əhali əmanətlərini geri çəkir, ya da cəlbedicilik olmadığından, əmanət yerləşdirilməsi dayanıb. Hansı səbəbdən baş verdiyindən asılı olmayaraq, depozit həcminin azalması banklar üçün likvidlik probleminin əsasını qoyur. Hər bir bankın gəlirini bütün mənbələr üzrə qəbul etdiyi əmanətlər və digər növ vəsaitlər üzrə dövriyyəyə buraxdığı kreditlərə əsasən əldə etdiyi faiz məbləğləri təşkil edir. Bank kredit verə bilmirsə, deməli, vəsaiti yoxdur, onu cəlb edə bilmir. Yox, krediti verib, onu geri qaytara bilmirsə, deməli, gəliri yoxdur, ona görə də fəaliyyəti iflic vəziyyətinə düşür. Azərbaycanda kommersiya banklarının verdikləri kreditlər əsasən 3 mənbə hesabına formalaşır. Bunların sırasında ən çox pay təşkil edəni isə əhalidən cəlb edilən əmanətlərdir. Banklarda əhalinin əmanətlərinin azalması bank sektorunda yaranmış vəziyyətin tərkib hissəsidir və bu da eyni kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir. Kapitallaşmanın təzyiq altında olmasının kökündə bu kimi amillər dayanır. Bu il ərzində problemli kreditlərin azalmağa doğru gedəcəyi, likvidliyin artacağı, kapitallaşma səviyyəsinin yüksələciyi gözlənir. Eyni zamanda, kapital dayanıqlığı olmayan bankların restrukturizasiyası, likvidlik alətlərinin genişləndirilməsi, bank sektoru üzrə yol xəritəsinin hazırlanması, sistem əhəmiyyətli bankların tənzimləmə mexanizminin müəyyən edilməsi istiqamətində də tədbirlər görüləcəyi gözlənir. Ümumiyyətlə, 2018-2021-ci illər üzrə iqtisadi və sosial inkişaf konsepsiyası və proqnoz göstəricilərində bank sisteminin kapitallaşması və likvidliyin təmin edilməsi, emitentlər və maliyyə vasitəçiləri üçün əlverişli mühitin yaradılması, kredit məlumatlarının mübadiləsi sisteminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində işlər davam etdiriləcək. Ən mühüm amil isə odur ki, hər şey əhalinin banklara inamının necə və nə dərəcədə bərpa olunacağından asılıdır”.
Vidadi ORDAHALLI
