İqtisadi müstəvidə hökumətin əsas hədəflərindən biri milli valyutaya əhalinin inamını daha da gücləndirmək, dedollarizasiya prosesinin genişlənməsinə nail olmaqdır. Son vəziyyətin təhlili bu istiqamətdə artıq ciddi nailiyyətlərin əldə olunduğunu göstərir. Belə ki, indi əhali maliyyə əməliyyatlarında daha çox manata üstünlük verməkdədir. Bunu statistik məlumatlar da təsdiq edir.
Mərkəzi Bankın qeyd olunan xüsusda son açıqlamalarından bəlli olur ki, 2017-ci il dekabrın 1-nə əhali tərəfindən banklara yerləşdirilən əmanətlərin həcmi 7 milyard 370,6 milyon manat təşkil edib. Bunun da 2 milyard 285,5 milyon manatı və ya 31,01%-i milli valyuta, 5 milyard 85,1 milyon manatı və ya 68,99%-i isə xarici valyuta ilə yerləşdirilib. 2016-cı ilin analoji dövrü ilə müqayisədə əhalinin banklarda manatda yerləşdirdiyi əmanətlərin həcmi 768,3 milyon manat və ya 50,64% artıb. Xarici valyutada yerləşdirilən əmanətlərin həcmində isə 846,3 milyon manat və ya 14,3% azalma var. Rəqəmlərdən göründüyü kimi, maliyyə əməliyyatlarında, depozitlərdə manatın çəkisi sürətlə artır. Ekspertlər artımın cari il ərzində daha yüksək rəqəmlə ifadə olunacağını proqozlaşdırır. Çünki dollarlaşma prosesinin cari ildə daha da zəifləməsi qaçılmaz sayılır. Dollarlaşmanın zəifləməsinə isə bir sıra məqamlar ciddi təsir edir və hökumətin bu istiqamətdə addımları öz nəticəsini verir. Belə ki, depozitlərin bir hissəsini təşkil edən əhalinin əmanətlərinin sığortalanması sisteminin təkmilləşdirilməsi bu prosesdə böyük rol oynayır. Xatırladaq ki, bu xüsusda müvafiq dəyişikliyə əsasən, sığortalanan əmanət faizləri dollarla əmanətlər üzrə 3 faizə salınıb, manatda isə 12 faizdə saxlanıb. Buna müvafiq olaraq banklar da əmanət faizlərində düzəliş edib. Eyni zamanda 3 il müddətində sığortalanan əmanətlərin tam kompensasiya ediləcəyinə dövlət təminatı verilməsi də məsələyə təsirini göstərir. Bu şərtlər daxilində dollarla yığımlar sərfəsiz saılır və buna görə də manatla yığımlarda artım qeydə alınır. Manatla depozitlərdə artım özünü həm əhalinin əmanətlərində, həm maliyyə təşkilatlarının, həm də qeyri-maliyyə təşkilatlarının depozitlərində aydın göstərir. Amma aydındır ki, əhalinin yığımlarını daha çox banklarda aparmasına nail olmaq üçün dollarlaşmanın azalması və manatla daha yüksək əmanət faizlərinin sığortalanması kifayət etmir. Bunun üçün banklara inamı da artırmaq lazımdır. Bankların dayanıqlığı ilə bağlı narahatlıq aradan qaldırılarsa, banklarda həm əmanətlərin həcmi artar, həm də manatla daha çox vəsait yerləşdirilər. Bu isə ölkə iqtisadiyyatı üçün çox mühümdür.
Digər tərəfdən neftin artan qiyməti fonunda manatın daha da güclənməsi gözlənir. Hesab edilir ki, neftin 70 dollarıq həddə qalması fonunda manatın dollara nisbətdə daha çox bahalaşması qaçılmaz olacaq. Bunu iqtisadçı Vüqar Bayramov da xüsusi olaraq vurğulayır: “Maliyyə naziri Samir Şərifov manatın möhkəmlənməsi üçün təzyiqlərin olduğunu bildirib. Mərkəzi Bankın mövqeyi dəyişməyib: qlobal şoklar baş verməzsə, o zaman 2018-ci ildə manat dəyər itirməyəcək. Baş bankda bu şokların nə olduğu açıqlanmasa da, təbii ki, söhbətin neftin qiymətindən getdiyini təsəvvür etmək çətin deyil. Deməli, bu il manatın məzənnəsi daha çox neftin qiymətindən asılı olacaq. Amma iqtisadi baxımdan mövcud məzənnəni qoruyub saxlamaq daha məntiqi olardı. Son proseslər də göstərir ki, Mərkəzi Bank manatın yenidən kəskin möhkəmlənməsində maraqlı görünmür”. İqtisadçının sözlərinə görə, baş bank üçün mövcud məzənnəni qoruyub saxlamaq daha prioritetdir: “Builki məzənnəyə bir daha toxunsaq, manatın yenidən möhkəmlənməsi iqtisadiyyatın şaxələnməsi ilə bağlı prioritetlər baxımından arzuolunan olmasa da, son qərarı Mərkəzi Bank verəcək”.
Deyilənlərə paralel olaraq onu da vurğulmaq lazım gəlir ki, xarici ticarət dövriyyəsində qeydə alınan müsbət saldo ölkəyə daha çox dollar kütləsinin daxil olmasına gətirib çıxarır. Bu da, öz növbəsində, daxil olan dollar kütləsini artırır. Belə vəziyyətdə manatın bir qədər də möhkəmlnəməsi qaçılmaz sayılır və bu durumda əhalinin manata inamının daha da yüksəlməsi proqnozlaşdırılır. Məlumat üçün bildirək ki, ötən il ərzində xarici ticarət dövriyyəsi 12 faiz artaraq 22 milyard dollar təşkil edib, əmtəə ixracı isə 19 faiz artaraq 14 milyard dolları üstələyib. Burada qeyri-neft əmtəə ixracının 24 faiz artmasını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bütövlükdə ticarət hesabında 6,2 milyard dollardan çox müsbət saldo yaranıb və nəticədə dövlətin məcmu valyuta ehtiyatları ilin əvvəlinə nisbətən 4,5 milyard ABŞ dolları və ya 13,3 faiz artıb. Proses bu şəkildə davam edərsə, manatın daha sürətlə möhkəmlənməsi qaçılmaz olacaq. Qeyd edək ki, ötən il manat dollara nisbətdə 4 faiz möhkəmlənib. Bu il isə möhkəmlənmə həddinin daha yüksək olması gözlənir. Belə vəziyyətdə əhalinin manat əməliyyatları və manatla depozitlərinin həcmində daha çox artımın olması da qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
