Son dövrlərdə qonşu Rusiya və Türkiyədə xarici valyutaların, o cümlədən dolların bahalaşması prosesi müşahidə olunur. Amma Azərbaycanda, bundan fərqli olaraq, xarici valyutaların məzənnəsində artıq müəyyən müddətdir ki, sabitlik qeydə alınır.
Ümumiyyətlə, il ərzində vəziyyətin təhlili manatın mövqeyində müəyyən möhkəmlənmələrin də olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu fonda maraq doğuran məqamlardan biri milli valyutanın taleyinin gələn il ərzində necə olacağıdır. Ekspertlərin böyük əksəriyyətinin proqnozu bundan ibarətdir ki, gələn il ərzində manatın əslində müəyyən dərəcədə möhkəmlənməsini gözləmək olar. Bunun üçün artıq müvafiq bazanın yarandığı da vurğulanır. Xüsusən də tədiyyə balansında müsbət fərqin artması fonunda artıq manatın möhkəmlənməsi qaçılmaz sayılır.
Gələn il ərzində manatın möhkəmlənməsinə mane ola biləcək iki faktorun da təsiri aradan qalxmaqdadır. Bunlardan birincisi ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) uçot dərəcəsini artırması ilə bağlıdır. Son vəziyyətin təhlili bununla bağlı təsirin artıq manat üçün keçərsiz olduğunu göstərir. Belə ki, FES ötən il ilk dəfə faizləri artıranda bu, manat da daxil olmaqla, əksər ölkələrin valyutlarının dollara nisbətdə ucuzlaşmasına səbəb oldu. Amma sonrakı dövrdə bu proses manat üçün səngidi. Təsadüfi deyil ki, sonrakı FES artımları manatın dəyərində hansısa rol oynamadı, əksinə, il ərzində manat möhkəmləndi. Elə bir neçə gün əvvəl də FES uçot dərəcəsini 1,25%-dən 1,5%-dək qaldırsa da, bu, manatın məzənnəsinə hansısa formada təsir göstərmədi. Xatırladaq ki, bu ilin martında FES uçot dərəcəsini 0,75-dən 1%-ə, iyunda 1%-dən 1,25%-ə çatdırıb. Bu ilin dekabırnda sözügedən göstərici artıq 1,5%-ə yüksəlib. Amma bütün hallarda bu, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, manat üçün hansısa təhdid yaratmayıb. Qarşıdakı dövr ərzində isə dolların məzənnəsində ucuzlaşmaların olması gözlənir. Əslində ABŞ valyutasının möhkəmlənməsi prosesinin dayanmasında Vaşinqton özü də maraqlıdır. Çünki dolların həddindən artıq möhkəmlənməsi Amerika mallarını bahalaşdırır və bu da iqtisadi artıma əngəl törədir. Faiz artımı isə bilavasitə iqtisadi artım, inflyasiya, işsizlik problemlərinin maksimum həlli kimi məsələlərə bağlıdır. Belə vəziyyətdə dolların dəyərdən düşməsi artıq ABŞ üçün prioritetdir. FES tərəfindən sərt monetar siyasətin yürüdülməsinə rəğmən, 2018-ci il ərzində də, ekspertlərə görə, dollar ucuzlaşma nümayiş etdirəcək. Aydındır ki, bu istiqamətdə aparılan siyasət manatın daha da möhkəmlənməsinə gətirib çıxaracaq. Ölkəmizdə gələn il gözlənilən 2 faizlik iqtisadi artım və o cümlədən bazarlarda müvafiq canlanmalar da manatı möhkəmləndirəcək.
Gələn il ərzində manatın məzənnəsinə təsir göstərəcək digər vacib faktor isə neftin qiyməti ilə bağlıdır. Belə ki, gələn il ərzində neftin qiymətinin ən azından indiki həddə qalması gözlənir. Deməli, gələn il Azərbaycan neftdən daha çox gəlir əldə edəcək və bu da manatın dəyərini artıran əlavə faktorlardan biri sayılır. Başqa bir önəmli məqam isə həm də dolların özünün dünya üzrə mövqeyinin zəifləməsidir. Maraqlıdır ki, son dövrlərdə Çin yuanı dolları əhəmiyyətli dərəcədə sıxışdırır. Hətta Çin Şanxay Fond Birjasında yuanla neft ticarətinə başlayıb. Xarici investorların hərraclarda birbaşa, Çində hesab açmadan iştirak edə biləcəkləri qeyd edilir. Analitiklərin fikrincə, Çinin Asiyada ən böyük neft idxalçısı olduğu nəzərə alınaraq, bu bölgədə qiymətlərin formalaşmasına təsiri artacaq. Digər tərəfdən Çinin nefti dollar yox, məhz yuanla alması ABŞ valyutasının mövqeyini xeyli sarsıdır. Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya kimi əsas neft ixrac edən ölkələrin yuan alışından istifadə etmək niyyəti də dollara əlavə zərbə sayılır. İndiyədək bu ölkələrin satışı ABŞ dollarında apardığı məlumdur. Amma indi vəziyyət dəyişir. Fransanın "Societe Generale" bankının verdiyi məlumata əsasən, hazırda dünyada hər gün 82,2 milyon barrel neft satışı aparılır ki, bunun da 300-400 min barreli və ya təxminən 0,3-0,5%-i digər valyutalarla həyata keçirilir. Amma tezliklə bu göstərici dəyişəcək və belə vəziyyətdə dolların mövqeyi də əhəmiyyətli dərəcədə sarsılacaq. Danimarkanın "Saxo Bank" internet bankının son icmalında da bildirilir ki, ABŞ-da vergi islahatları qanununun təsdiq edilməsi belə dolların məzənnəsini yüksəldə bilməyəcək. "Saxo Bank" dolların əsas rəqibi olan avro ilə müqayisədə məzənnəsinin 1,17 səviyyəsindən aşağı düşməyəcəyini vurğulayıb, çünki vergi qanununun ABŞ iqtisadiyyatına müsbət təsiri uzunmüdətli perspektivdə hiss ediləcək. Bu isə dolların gələn il ərzində bir qədər də dəyər itirəcəyini göstərir. Aydındır ki, bu durumda, digər bir çox valyutalar kimi, manatın da bahalaşması qaçılmaz olacaq.
Tahir TAĞIYEV
